یکی از ویژگیهای برجسته شعر فارسی، موسیقی دلنواز و زیبایی است که از هماهنگی واژهها و تکرارهای صحیح پدید میآید. این هماهنگی حاصل دو عنصر مهم به نام ردیف و قافیه است. قافیه با شباهتهای صوتی در پایان بیتها، به شعر انسجام و آهنگ درونی میدهد و ردیف با تکرار واژهای مشترک، معنا را برجسته و تأثیر عاطفی را چند برابر میکند.
آیا دقت کردهاید که برای مثال قالب شعری مثنوی به چه شکل نسبت به قالب شعری غزل تمایز پیدا میکند؟ تفاوت این قالبها بیشتر در تعداد و محل قرارگیری قافیه آنهاست. از این رو، به دلیل نقش پررنگ این دو آرایه ادبی در درک ساختار قالب شعر، در این مطلب آموزشی سایت مدرسه سلام تلاش کردهایم به سؤال ردیف و قافیه چیست پاسخ دهیم تا درک بهتری از ساختارها، انواع قالب و اشعار فارسی پیدا کنید. در ادامه همراه ما باشید.
قافیه چیست؟
قافیه یکی از مهمترین صنایع و ارکان موسیقی و خوشآوایی شعر فارسی است که نقشی اساسی در ایجاد هماهنگی، نظم و زیبایی میان مصراعها دارد. به طور دقیقتر و در تعریف قافیه میتوان گفت به شباهت آوایی واژهها در پایان بیتها گفته میشود.
برای مثال در واژههای «زیبا»، «لیلا» و «شیدا» قسمت «ـیـدا / ـیـلا / ـیـبا» نقش تکرار و ساخت قافیه دارد، زیرا صدای پایانی آنها مشابه است. این مثال را بخوانید که قافیه را با رنگ قرمز نشان دادهایم:
زلفآشفته و خویکرده و خندانلب و مست پیرهنچاک و غزلخوان و صُراحی در دست
قافیه البته تنها برای خوشآوایی و موسیقی شعر نیست و در معنا نیز جلوههایی از تأکید و نظم ذهنی شاعر را آشکار میسازد. هر شاعر با انتخاب آگاهانه قافیه، میتواند نوعی ریتم در شعر خود پدید آورد که باعث انسجام ساختاری و ماندگاری اثر میشود. حتی قافیه همچون طنین پایانی یک ملودی است که بیتها را به هم پیوند میدهد و باعث لذت شنیداری میگردد.
در مجموع قافیه شعر در بیشتر قالبهای سنتی حضور دارد. در قالب غزل و قالب قصیده به طور معمول قافیه در تمامی بیتها مشترک است، در حالی که در قالب مثنوی، قافیههای هر بیت مستقل هستند.
به عنوان نکته جالبی دیگر، میتوان گفت قافیه خاصیتی تداعیگر دارد و در واقع تکرار صداها حالت آوایی شعر را در ذهن مخاطب ثبت میکند. همین نکته و ویژگی قافیه در شعر باعث شده افراد بتوانند شعرهای دارای قافیه را آسانتر به خاطر بسپارند.
جدول زیر نکات مهم در خصوص قافیه را ذکر کرده است:
| نکته | توضیحات | مثال |
| مصوت بلند به تنهایی قافیه میشود. | گاهی فقط مصوتهای «آ»، «او»، «ای» در پایان واژه، قافیه را میسازند. | واژههای: «دعا» و «خدا» حروف قافیه: مصوت بلند آ |
| مصوت و صامت بعد از آن با هم قافیه میشوند. | هر مصوت با یک یا دو صامت پس از خود، قافیه را میسازد. | واژههای: «دلبر» و «سنگر» حروف قافیه: «ـَـر» |
| حروف الحاقی باید یکسان باشند. | اگر واژهها پس از قافیه، حرف یا پسوندی دارند، آن باید در هر دو یکسان باشد. | «آزادی» و «خرسندی» حروف قافیه: «ـَدی» حروف الحاقی: «ـی» |
| گاه مصوت کوتاه متفاوت است، اگر حروف الحاقی مشابه باشند. | در صورت وجود پسوند مشترک، تفاوت جزئی در مصوت کوتاه قافیه پذیرفتنی است. | «رفته» و «گشته» حروف قافیه: «ـَـته» |
| واژههای یکسان با معنی مختلف میتوانند قافیه باشند. | اگر واژهها هم صورت ولی با معنی متفاوت باشند، باز قافیه به حساب میآیند. | «داد» (به معنی فریاد)، «داد» (به معنی عدل) |
| قافیه میتواند در دو واژه بیاید. | گاهی ترکیب چند کلمه با هم قافیه میسازد، نه فقط یک واژه. | مثال: دریغا، دریغ آ |
نکته: در بیشتر کتب درسی به خصوص پایههای پایینتر، نیازی به یادگیری این نکات نیست و یادگیری کلی مفهوم قافیه و ردیف چیست، کفایت میکند.
مثال برای قافیه
مزرع سبز فلک دیدم و داس مه نو یادم از کشته خویش آمد و هنگام درو
مرا عهدیست با جانان که تا جان در بدن دارم هواداران کویش را چو جان خویشتن دارم
سلامی چو بوی خوش آشنایی بدان مردم دیده روشنایی
الا یا ایها الساقی ادر کاسا و ناولها که عشق آسان نمود اول ولی افتاد مشکلها
(غزلیات حافظ)
پیشنهاد مطالعه: انواع قالب شعری چیست؟
اولین نفری باشید که از اخبار و اطلاعیههای مرتبط با پایه تحصیلیتان باخبر میشود!
انواع قافیه
اگرچه اصلیترین نوع قافیه همان نوعی است که مثال زدیم و توضیح دادیم که اغلب اوقات انتهای مصرع یا پیش از ردیف میآید، اما قافیهها انواعی هم دارند که در برخی از اشعار دیده میشوند. در این قسمت به معرفی و بررسی این انواع پرداختهایم:
قافیه درونی
قافیهای است که درون یک بیت یا مصراع قرار دارد و معمولاً در کلمات نزدیک به هم استفاده میشود. این نوع قافیه میتواند به ایجاد ریتم و موسیقی در شعر کمک کند. در مثال زیر، علاوه بر قافیههایی که با «ــان» در انتهای مصرع شکل گرفتهاند، در درون یکی از مصرعهای دیگر هم قافیه دیگری دیده میشود:
دور گردون گر دو روزی بر مراد ما نرفت دائما یکسان نباشد حال دوران غم نخور
هان مشو نومید چون واقف نهای از سر غیب باشد اندر پرده بازیهای پنهان غم مخور
قافیه میانی
این نوع قافیه در وسط یک مصراع یا بیت قرار میگیرد و به شعر عمق و تنوع میبخشد. قافیههای میانی میتوانند توجه خواننده را جلب کنند و احساسات را به خوبی منتقل کنند. جایگاه دقیق آن به طور معمول در میانه مصرع است.
به مثال زیر دقت کنید:
نام من رفتهست روزی بر لب جانان به سهو اهل دل را بوی جان میآید از نامم هنوز
در از دادهست ما را ساقی لعل لبت جرعه جامی که من مدهوش آن جامم هنوز
قافیه پایانی
قافیهای است که در انتهای مصراع یا بیت قرار میگیرد و به طور معمول رایجترین و مهمترین نوع قافیه در شعر است. این نوع قافیه به شعر انسجام و زیبایی بخشیده و معمولاً در بیشتر شعرهای کلاسیک و مدرن به کار میرود.
مثال زیر را بررسی کنید:
با مدعی نگویید اسرار عشق و مستی تا بیخبر بمیرد در درد خودپرستی
قافیه مصنوع
این نوع قافیه به صورت عمدی و با هدف خاصی ایجاد میشود و ممکن است با استفاده از کلمات غیرمعمول یا ترکیبهای جدید شکل بگیرد. قافیههای مصنوع میتوانند به شعر شخصیت و خلاقیت بیشتری ببخشند و حتی ممکن است شاعر شکل معمول یک کلمه یا تلفظ آن را اندکی تغییر بدهد تا قافیه لازم ایجاد شود.
قافیه خطی
به زبانی ساده، منظور از قافیه خطی قافیهای است که از نظر صامت و مصوت یا همان از نظر نوشتاری، شباهت زیادی در میان کلمات نیست اما از نظر شنیداری، قافیه وجود دارد. در کتابهای درسی و مبحث قافیه و ردیف چیست کلاس هشتم چنین نوع قافیهای وجود ندارد اما به طور کلی در دنیای شعر و ادبیات به خصوص شعر نو، استفاده میشود.
برای نمونه در شعری ممکن است از دو قافیه که از نظر آوایی مشابه به نظر میرسند، مانند کلمات «سعید» و «کریم» برای قافیه استفاده شود اما از نظر مصوت، مشابه نیستند.
روش تشخیص قافیه در شعر
برای تشخیص قافیه در شعر، مراحل زیر را دنبال کنید:
- ابتدا کلمات انتهایی هر مصراع یا بیت را شناسایی کنید. این کلمات در پایان هر خط شعر قرار دارند.
- به صدای کلمات انتهایی توجه کنید. قافیهها باید دارای صداهای مشابه باشند. به عنوان مثال، کلمات «سر» و «شر» قافیه هستند زیرا صدای پایانی مشابهی دارند.
- همچنین باید واژههای کاملاً یکسان از نظر ظاهری را نیز از نظر معنایی بررسی کنیم. اگر دو واژه یکسان از نظر ظاهری دارای معانی متفاوت باشند، میتوانند به عنوان قافیه محسوب شوند. به عنوان مثال، «باد» (به معنی نسیم و وزش) و «باد» (به معنی بودن) از نظر ظاهری یکسان هستند، اما به دلیل تفاوت معنایی، میتوانند قافیه محسوب شوند.
- قافیهها میتوانند از نوعهای مختلفی مانند قافیه درونی، میانی، پایانی، مصنوع و خطی باشند. هر نوع قافیه ویژگیهای خاص خود را دارد و باید به آنها توجه کرد.
ردیف چیست؟
ردیف یکی دیگر از عناصر مهم در شعر فارسی است که پس از قافیه در پایان بیتها تکرار میشود و به شعر نوعی استمرار معنایی و انسجام موسیقایی میبخشد و البته وجود آن در تمامی اشعار ضروری نیست. برخلاف قافیه که بیشتر جنبه آوایی دارد، ردیف ترکیبی است که ارتباطی مستقیم با مضمون و عاطفه شعر برقرار میکند.
ردیف ممکن است یک واژه یا گروهی از واژگان باشد که در پایان همه بیتهای شعر به صورت یکسان تکرار میگردد. به عنوان مثال، در این بیت وحشی بافقی:
« فارغ از عاشق غمناک نمیباید بود
جان من اینهمه بی باک نمیباید بود»
اگر شاعر در شعر خود عبارت «نمیباید بود» را در پایان تمام بیتها تکرار کند، این عبارت ردیف محسوب میشود.
از نظر نقش و کارکرد، ردیف علاوه بر تأکید بر معنا، به شعر آهنگ خاصی میدهد و مخاطب را در تجربه احساسی شاعر سهیم میکند. به همین دلیل، شاعران بزرگ فارسی مانند حافظ، مولانا و صائب تبریزی در بسیاری از غزلهای خود از ردیفهای هنرمندانه استفاده کردهاند.
ردیف به لحاظ نحوی و معنایی، نشانهای از وحدت درونمایه شعر است. در غزل که ردیف وجود دارد، یک محور مشترک عاطفی میان تمام بیتها برقرار است؛ برای مثال در غزلهایی با ردیف «کردی»، «کردم»، «شدم»، یا «نیست»، حس خاصی از پایبندی به یک اندیشه یا احساس در سراسر شعر حفظ میشود.
مثال برای ردیف
دوش از مسجد سوی میخانه آمد پیر ما چیست یاران طریقت بعد از این تدبیر ما
مرحبا ای پیک مشتاقان بده پیغام دوست تا کنم جان از سر رغبت فدای نام دوست
سالها دل طلبِ جامِ جم از ما میکرد وآنچه خود داشت ز بیگانه تمنّا میکرد
دوش وقت سحر از غصه نجاتم دادند واندر آن ظلمت شب آب حیاتم دادند
(غزلیات حافظ)
انواع ردیف
به طور کلی برخلاف انواع قافیه که از نظر جایگاه و استفاده تنوع داشتند، ردیف همیشه جای خود را در انتهای مصرع حفظ میکند؛ با این تفاوت که انواع ردیف از نظر گروه و دستور زبان به وجود آمدهاند. اگرچه شاید با این انواع آشنا باشید، در اینجا مروری کوتاه خواهیم داشت:
ردیف اسمی و ضمیری
ردیف اسمی در انتهای مصراعها به صورت اسم یا انواع ضمیر تکرار میشود. به عنوان مثال، در شعری که در آن کلمه «دل» یا «او» در انتهای هر مصراع تکرار میشود، این کلمات به عنوان ردیف اسمی یا ضمیری شناخته میشوند.
ردیف فعلی
ردیف فعلی در انتهای مصراعها به صورت فعل تکرار شده و منظور از آن نوعی از انواع ردیف بوده که ساختار فعل دارند. در شعر زیر، «خواهم خفت» نوعی ردیف فعلی به حساب میآید:
امشب ز غمت میان خون خواهم خفت وز بستر عافیت برون خواهم خفت
ردیف قید و صفت
این نوع ردیف میتواند به شعر احساس و توصیف بیشتری بدهد و شامل کلمات قید و صفت است.
به عنوان مثال، در شعری که در آن قید «شب» یا صفت «خوب» در انتهای هر مصراع تکرار میشود، این کلمات به عنوان ردیف قید و صفت شناخته میشوند. در مثال زیر به ردیف دقت کنید:
نام من رفتهست روزی بر لب جانان به سهو اهل دل را بوی جان میآید از نامم هنوز
در از دادهست ما را ساقی لعل لبت جرعه جامی که من مدهوش آن جامم هنوز
ردیف حرفی
ردیف حرفی شامل انتهای مصراعها به صورت حرف اضافه یا حرف ربط تکراری هستند. این نوع ردیف میتواند به شعر انسجام و ارتباط بیشتری ببخشد. به عنوان مثال، در شعری که در آن حرف «به» یا «را» مانند بیت زیر در انتهای هر مصراع تکرار میشود، این حروف به عنوان ردیف حرفی شناخته میشوند:
ببندم شال و میپوشم قدک را بنازم گردش چرخ و فلک را
ردیف گروهی و شبهجملهای
ردیف گروهی مجموعهای از کلمات است که معمولاً به صورت یک گروه معنایی عمل میکنند. شبهجملهای نیز به عباراتی اطلاق میشود که به صورت یک جمله کامل یا نیمه کامل در انتهای مصراعها تکرار میشوند. در شعری که در آن عبارت «کجاست» در انتهای هر مصراع تکرار میشود، این عبارات به عنوان ردیف گروهی یا شبهجملهای شناخته میشوند. به مثال زیر دقت کنید:
ای نسیم سحر آرامگه یار کجاست؟ منزل آن مه عاشقکش عیار کجاست؟
مثالی دیگر:
ما اسیر غم و اصلا غم ما نیست تو را با اسیر غم خود رحم چرا نیست تو را
تشخیص ردیف در شعر
برای تشخیص ردیف در شعر، مراحل زیر را دنبال کنید:
- ابتدا کلماتی را که در انتهای مصراعها یا بیتها تکرار میشوند شناسایی کنید. این کلمات به صورت یکسان در هر مصراع ظاهر میشوند.
- ردیف معمولاً به شعر انسجام و هماهنگی میبخشد و میتواند به ایجاد ریتم کمک کند. به عنوان مثال، در شعری که در آن کلمه «عشق» در انتهای هر مصراع تکرار میشود، «عشق» به عنوان ردیف شناخته میشود.
- در هنگام تشخیص ردیف، باید به معنای کلمات تکراری نیز توجه کرد. اگر دو کلمه از نظر ظاهری یکسان باشند اما معانی متفاوتی داشته باشند، نمیتوان آنها را ردیف محسوب کرد. به عنوان مثال، «تار» (به معنی آلت موسیقی) و «تار» (به معنی کدر و تیره) از نظر ظاهری یکسان هستند، اما به دلیل تفاوت معنایی، نمیتوانند به عنوان ردیف شعر محسوب شوند و قافیه هستند.
تفاوت ردیف و قافیه
ردیف و قافیه دو عنصر مهم در شعر هستند که هر یک نقش خاصی در ساختار و زیبایی شعر ایفا میکنند. در کل به طور معمول قافیه اشعار در انتهای مصراعها یا بیتهای شعر قرار دارند و تنها دارای صدای مشابهی یا برخی حروف مشابه هستند.
ردیف در مقابل در انتهای مصراعها یا بیتهای شعر به طور دقیق و بدون تغییر تکرار میشوند و به صورت کاملاً یکسان ظاهر میشوند. البته اگر بخواهیم تفاوت آنها را دقیقتر بررسی کنیم، تفاوت ردیف و قافیه در موارد زیر دیده میشود:
| ویژگی | قافیه | ردیف |
| تعریف | کلمات انتهایی با صدای مشابه | کلمات تکراری در انتهای مصراعها |
| نوع | معمولاً شامل اسم، فعل، قید و صفت است. | معمولاً شامل اسم، ضمیر، فعل یا گروهی است. |
| تکرار | لزوماً تکرار نمیشود | حتماً تکرار میشود |
| ضرورت | ضروری است | ضروری نیست |
مثال برای ردیف و قافیه
پیشتر برای پاسخ به سؤال قافیه و ردیف چیست هفتم، انواعی از مثال را آوردیم، اما در این قسمت میخواهیم اشعاری را به عنوان مثال ذکر کنیم که در آنها هم ردیف و قافیه همزمان آمده باشد.
مثال ۱:
عقل را تدبیر باید عشق را تدبیر نیست
عاشقان را عقل تر دامن گریبانگیر نیست
• قافیه: در این شعر، کلمات تدبیر و گریبانگیر با صامت و مصوت مشابه «یر» قافیه هستند زیرا صدای مشابهی دارند.
• ردیف: در این شعر «نیست» به عنوان ردیف شناخته میشود چون بدون تغییر تکرار شده است.
مثال ۲:
سرِ ارادتِ ما و آستانِ حضرت دوست که هر چه بر سرِ ما میرود ارادتِ اوست
• قافیه: در این شعر، کلمات «حضرت» و «ارادت» قافیه هستند.
• ردیف: در این شعر، «ست» به عنوان ردیف شناخته میشود زیرا در انتهای هر مصراع تکرار شده است.
جمعبندی
در نهایت، ردیف و قافیه دو عنصر کلیدی در شعر هستند که به ایجاد زیبایی و انسجام در آثار ادبی کمک میکنند. قافیه به کلمات انتهایی مصراعها اشاره دارد که اغلب دارای ساختار و صامت و مصوت مشابهی هستند و میتوانند به شعر ریتم و موسیقی ببخشند.
از سوی دیگر، ردیف کلماتی ثابت هستند که در انتهای مصراعها تکرار میشوند و به شعر انسجام و تأکید بر موضوعات خاص میدهند. با بررسی مثالهای متعددی که در خصوص مبحث قافیه و ردیف چیست کلاس پنجم در این مطلب آوردهایم، میتوانید بهتر این عناصر شعری را یاد بگیرید.
سؤالات متداول
- قافیه چیست کلاس ششم با مثال؟
قافیه واژه یا واژگانی است که در پایان مصراعها، صداهای مشترک دارند. در بیت «به نام خداوند جان و خرد / کزین برتر اندیشه برنگذرد»، کلمات خرد و برنگذرد قافیه هستند چون در آخر هر دو «رد» یکسان دارد. - ردیف چیست؟
ردیف واژه یا عبارتی است که بعد از قافیه، به شکل تکراری در پایان مصراعها میآید. - تفاوت قافیه و ردیف در چیست؟
قافیه بخش مشترک آوایی در پایان مصراعهاست، اما ردیف واژه یا عبارت تکراریِ کامل بعد از قافیه است.
