در زبان و ادبیات فارسی آرایهها و صنایع ادبی گوناگونی وجود دارد که هر یک به نحوی به زیباتر کردن سخن یا افزایش قدرت کلام کمک میکنند. یکی از این آرایههای معروف و پرکاربرد آرایه ادبی مبالغه است. آرایه مبالغه در جملات روزمره هم استفاده میشود؛ مثلا در جملهی ساده و پرکاربرد «هزار کار روی سرم ریخته است.» آرایه مبالغه وجود دارد.
گاهی شاعر، نویسنده یا حتی فردی که سخنی میگوید، در گفتار یا توصیفات خود از یک موضوع یا اتفاق زیادهروی و بزرگ نمایی میکنند. این زیادهروی همان معنی مبالغه است که در اشعار گوناگون از زمان گذشته وجود داشته است. اگر میخواهید دقیق بدانید که مبالغه چیست و با این آرایه ادبی ساده اما جذاب از لحاظ انواع، کاربرد و مثالها آشنا شوید ادامه این مطلب برای شما نوشته شده است.
مبالغه چیست؟
مبالغه به معنای بزرگنمایی در بیان یک ویژگی، احساس یا رویداد است؛ بهصورتی که آن موضوع بیش از حد واقعی و معمول خود نشان داده شود تا اثر سخن و احساس گوینده قویتر در ذهن مخاطب بنشیند.
در واقع کسی که از مبالغه یا بیان اغراق آمیز استفاده میکند، نمیخواهد حقیقت را دقیق و علمی بیان کند او قصد دارد سخنش را زیباتر، اثرگذارتر و پرحستر سازد. این شگرد هم در شعر و هم در نثر ادبی کاربرد دارد و باعث میشود کلام از حالت خشک و عادی فاصله بگیرد و قابلفهمتر و خاصتر شود.
مثلا وقتی در این نمونه مبالغه در ابتدای مطلب گفتیم:
« هزار کار روی سرم ریخته است.»
میدانیم هیچکس هزار کار در یک روز ندارد؛ اما این مبالغه به ما کمک میکند شدت شلوغی و فشار کار را بهتر منتقل کنیم. به جای آنکه بگوییم امروز کارهای زیاد برای انجام دادن دارم، از عدد هزار برای حجم کار استفاده میکنیم و اغراق میکنیم. این بزرگنمایی تاثیر بیشتری نسبت به سخن گفتن مستقیم و ساده دارد.
به همین دلیل مبالغه را میتوان نوعی زیادهگویی هدفمند دانست که برای افزایش تاثیر و زیبایی سخن به کار میرود. این افراط و بزرگنمایی در کلام میتواند به صورت مثبت یا منفی باشد و حتی برای بیان خوبی یا بدی یک فرد استفاده شود.
اولین نفری باشید که از اخبار و اطلاعیههای مرتبط با پایه تحصیلیتان باخبر میشود!
چرا از مبالغه در ادبیات استفاده میشود؟
همانطور که در مقاله انواع آرایهادبی چیست؟ صحبت کردیم، وجود آرایههای زیبا و صنایع ادبی خاص است که یک متن را نسبت به متنی دیگر تمایز میبخشد. مبالغه هم از این آرایههای تاثیرگذار است. اگر آرایههای ادبی وجود نداشتند، یک متن و شعر ادبی با دستورالعمل آشپزی تفاوت چندانی نداشت.
دلیل استفاده از آرایه مبالغه را میتوانیم در چنین مواردی ببینیم:
- افزایش تاثیر کلام: با بزرگنمایی مفهوم جمله موثرتر و پرقدرتتر احساس میشود.
- انتقال احساسات شدید: مبالغه کمک میکند تا انواع احساسات مانند شادی، ترس، اندوه یا عشق عمیقتر درک شود.
- ایجاد تصویر ذهنی قوی: با کمک آرایه مبالغه مخاطب میتواند تصویر واضحتری از موقعیت یا احساس در ذهن خود بسازد. مثلا شدت عشق خود را آسانتر بیان کند.
- جذابتر شدن شعر و نثر: اغراق در شعر فارسی کلام را از حالت معمولی خارج کرده و آن را دلنشین و شاعرانه میسازد.
برای درک بهتر نکات بالا به این مثال دقت کنید:
از خوشحالی در پوست خود نمیگنجم.
این جمله شادی را به شکلی اغراقآمیز و زیبا بیان میکند تا تاثیر آن در ذهن خواننده بیشتر شود. به این ترتیب تاثیر آن از جملهای ساده مثل «خیلی خوشحال هستم.» بسیار بیشتر میشود. در این جمله همچنین از آرایه حسآمیزی نیز استفاده شده است. برای آشنایی بیشتر با این آرایه ادبی آموزش حسآمیزی چیست؟ را مطالعه کنید.
مثالهای ساده از مبالغه در زندگی روزمره
همانطور که بالاتر اشاره کردیم، مبالغه فقط مخصوص شعرهای قدیمی نیست. ما هر روز در گفتوگوهای عادی خود حتی بیآنکه متوجه باشیم از مبالغه استفاده میکنیم. در ادامه چند مثال مبالغه را با توضیح کاربرد و اثر هر یک باهم بررسی میکنیم:
- «صد بار بهت گفتم.»: در این جمله گوینده در واقعیت صد بار چیزی را تکرار نکرده است. او با اغراق میخواهد نشان دهد که موضوع را بارها گفته و از تکرار آن خسته شده است. این مبالغه برای تاکید بر زیاد بودن دفعات بیان مطلب و افزایش تاثیر سخن به کار میرود.
- «از گرسنگی مردم.»: هیچکس بر اثر چند ساعت گرسنگی نمیمیرد. این جمله برای بیان شدت گرسنگی گفته میشود. گوینده میخواهد احساس خود را شدیدتر بیان کند.
- «آن قدر منتظر شدم زیر پایم علف سبز شد.»: این اغراق برای بیان طولانی بودن زمان انتظار استفاده میشود و گوینده با توصیف اغراقآمیز خود میخواهد بگوید که زمان برای او به اندازه رشد یک گیاه طول کشیده است. به عبارتی نشان میدهد که فرد احساس کرده زمان انتظارش بسیار طولانی بوده است.
- «از سرما یخ زدم.»: در این نمونه مبالغه هم مشخصا گوینده در واقعیت از سرما به یخ تبدیل نشده است، اما چنین بیان کردن جمله به این علت است که او احساس سرمای بسیار شدیدی میکند. مثالهای این چنینی از مبالغه در نثر کمک میکند مخاطب بهتر شرایط را تصور کند.
- «سرم دارد میترکد.»: در این مثال مبالغه هم سر کسی واقعا از درد نمیترکد. این مبالغه شدت درد فراوان را به تصویر میکشد که تاثیرش از یک جمله خبری ساده مانند «سرم درد میکند.» بسیار بیشتر است.
این نمونهها نشان میدهند که مبالغه و زیادهروی در توصیف بخشی طبیعی از زبان روزمره ماست و به ما کمک میکند احساسات و وضعیت خود را بهتر بیان کنیم.
مثال مبالغه در شعر فارسی
همانطور که گفته شد، شاعران فارسیزبان از قدیم تا امروز برای جان بخشیدن به سخن، انتقال بهتر احساس و تصویرسازی شاعرانه از مبالغه استفاده میکنند. این آرایه به شعر قدرت و هیجان میبخشد و باعث میشود مخاطب مفهوم را با عمق بیشتری حس کند.
بیایید چند نمونه معروف از اغراق در شعر فارسی را بررسی کنیم:
مثال ۱:
خروشید و جوشید و برکند خاک ز سمش زمین شد همه چاک چاک
در این بیت شاعر قدرت و هیبت اسب را آنقدر بزرگ نشان میدهد که گویا زمین در زیر قدمهای اسب پاره میشود. طبیعی است که زمین در حقیقت از شدت قدمهای اسب چاک نمیخورد؛ این تصویر زاده تخیل شاعر است تا قدرت، سرعت و شکوه اسب را در ذهن خواننده مجسم کند. در این شعر همچنین از آرایه مراعات نظیر نیز استفاده شده است.
مثال ۲:
شود کوه آهن چو دریای آب اگر بشنود نام افراسیاب
در این مثال مبالغه در شعر، شاعر میگوید کوه آهن اگر اسم افراسیاب را بشنود از ترس آب میشود؛ ما میدانیم چنین چیزی در واقعیت ممکن نیست، در نتیجه شاعر اغراق میکند. پس بهکارگیری این جمله نوعی اغراق در قدرت و ترسناک بودن افراسیاب است که عظمت او را در ذهن شنونده چند برابر نشان میدهد.
مثال ۳:
بگذار تا بگریم چو ابر در بهاران
آیا دقت کردهاید ابر بهاری چه قدر شدید و پیوسته میبارد؟ شاعر در اینجا میگوید من هم به همان شکل گریه میکنم. اما در واقعیت میدانیم کمتر کسی میتواند آنقدر گریه کند، اما با این مبالغه حس غم و دلتنگی کاملا به مخاطب منتقل میشود.
انواع مبالغه و بزرگنمایی در ادبیات
بزرگنمایی در ادبیات به روشهای مختلفی انجام میشود. این روشها مبالغه، اغراق و غلو هستند. تفاوت این سه روش در میزان باورپذیری و شدت بزرگنمایی است:
آرایه مبالغه
در تعریف، مبالغه بزرگنمایی قابل تصور و نزدیک به واقعیت است. مخاطب میداند سخن دقیقا راست نیست، اما میتواند آن را باور کند و تا حدودی با عقل جور در میآید.
برای مثال در جمله «آنقدر خستهام که نای حرف زدن ندارم.» ما میدانیم که همچنان فرد میتواند صحبت کند، اما شدت خستگی او به قدری زیاد است که گویا دیگر توان حرف زدن ندارد.
آرایه اغراق
در اغراق شدت بزرگنمایی بیشتر است و جمله از حد واقعیت فراتر میرود، اما هنوز ممکن است در تخیل پذیرفتنی باشد. به عبارتی چیزی که شاعر یا نویسنده میگوید در حقیقت شدنی نیست، اما در ذهن قابلقبول است. برای مثال وقتی شاعر میگوید: «چو دریا شد از خون گردان زمین» ما میدانیم که در حقیقت زمین نمیتواند از خون دریا شود، اما در ذهنمان قابل تصور و پذیرفتنی است.
آرایه غلو
در این مورد از انواع آرایه مبالغه، سخن به مرحله غیرممکن و غیرقابل باور میرسد. در غلو یا گزافهگویی گفتار کاملا تخیلی است و فقط برای اثرگذاری در ذهن مخاطب گفته میشود. برای مثال وقتی شاعر میگوید «کز سنگ ناله خیزد وقت وداع یاران»، ما میدانیم که غیرممکن است که سنگ ناله کند. این موضوع غیرقابل باور هم به نظر میرسد، اما همانند دیگر انواع آرایه مبالغه آرایه غلو این جمله نیز در ذهن مخاطب شدت غمانگیز بودن فضا را به تصویر میکشد.
تفاوت مبالغه با اغراق و غلو
هر سه انواع آرایه مبالغه بر پایه بزرگنمایی و زیادهروی ساخته شدهاند، اما شدت و میزان باورپذیری در آنها فرق دارد:
- مبالغه: بزرگنمایی قابل تصور است و در آن زیادهروی وجود دارد، اما نزدیک به واقعیت است.
- اغراق: بزرگنمایی در اغراق نسبت به مبالغه شدیدتر است، اما هنوز در تخیل پذیرفتنی و قابلقبول به نظر میرسد.
- غلو: این شدیدترین نوع اغراق است که بزرگنمایی غیرممکن دارد و کاملا از واقعیت دور است.
| نوع آرایه | بزرگنمایی | باورپذیری | مثال |
| مبالغه | کم تا متوسط | قابل تصور و باورپذیر | از مرض هجر تو بگداخت تنم |
| اغراق | زیاد | تخیلی اما قابلقبول | صدایش تا آسمان رفت. |
| غلو | بسیار زیاد | غیر ممکن و دور از باور | مرغهای آسمان به حالش گریستند. |
اگر میخواهید بیشتر درباره آرایه ادبی اغراق و روشهای تشخیص آن بدانید، پیشنهاد میکنیم مقاله آرایه اغراق چیست؟ را مطالعه کنید.
نکته مهم: به طور معمول در دروس مدارس و کتابهای متوسطه تمامی انواع صرفا به عنوان آرایه ادبی مبالغه یا اغراق شناخته میشوند. به عبارتی تمرکز چندانی بر فرق مبالغه و اغراق و غلو نیست.
تفاوت مبالغه با دروغ
مسئلهای که برخی از دانشآموزان در یادگیری مبحث مبالغه در فارسی ششم با آن مواجه میشوند، فرق مبالغه و دروغ است. بعضی به اشتباه فکر میکنند که اغراق در توصیف همان دروغ گفتن است، در صورتی که تفاوتهای مهمی بین آنها وجود دارد. در واقع در ظاهر ممکن است مبالغه شبیه دروغ به نظر برسد، اما از نظر نیت و هدف متفاوت هستند:
- مبالغه: در مبالغه هدف زیبایی کلام و اثرگذاری بیشتر است و گوینده قصد گمراه کردن یا فریب شنونده را ندارد. ما به عنوان شنونده به خوبی میدانیم سخن واقعی نیست، ولی با آن احساس و تصویر واضحتری دریافت میکنیم.
- دروغ: در دروغ هدف فریب دادن و پنهان کردن حقیقت است. دروغگو میخواهد مخاطب باور کند گفتهاش درست است، در حالی که میداند واقعیت ندارد.
مبالغه در شاهنامه فردوسی
در شاهنامه به طور مکرر از آرایه مبالغه استفاده شده است. چراکه این صنعت ادبی به زیبایی تصویرسازی میکند و برای نمایش وقایع حماسی بسیار موثر است. حتی میتوان گفت اشعار شاهنامه بهترین نمونه اغراق در شعر فارسی محسوب میشود چراکه سرشار از اغراقهای زیبا و پرشکوه است که قدرت و عظمت پهلوانان را چند برابر نشان میدهد.
فردوسی با این شگرد جهان حماسی خود را زنده و هیجانانگیز میکند تا خواننده در آن دنیای بزرگ غرق شود. به این مثال توجه کنید:
زمین شد شش و آسمان گشت هشت
در واقع زمین و آسمان تغییر اندازه نمیدهند. این بیت نوعی اغراق هنری است که قدرت رخداد و دگرگونی عظیم در داستان را نشان میدهد و حالوهوای حماسی شاهنامه را میسازد.
فرق مبالغه و کنایه چیست؟
فرق مبالغه و کنایه بسیار ساده است. برای فهمیدن تفاوتهای آنها کافیاست نکات زیر را به خاطر بسپارید:
- مبالغه به معنای بزرگنمایی یک حالت یا ویژگی برای تاثیر بیشتر در کلام است. فقط شدت یک موضوع بیشتر از حد واقعی نشان داده میشود و معنای پنهانی وجود ندارد. برای مثال وقتی فردی میگوید که از سرما یخ زدم، واقعا یخ نزده است و تنها میخواهد با زیادهروی در توصیف شدت سرما را نشان دهد.
- در مقابل کنایه جملهای است که دو معنا دارد؛ یک معنای نزدیک و ظاهری و یک معنای دور و اصلی که منظور گوینده همان است. در مثال آب در هاون کوبیدن، معنای ظاهری آن کوبیدن آب در هاون است، اما معنای اصلی و دور آن انجام دادن کار بیهوده و بینتیجه است.
همانطور که گفته شد، کنایه جملهای است که علاوه بر معنای ظاهری، یک معنای پنهان و دور هم دارد که منظور اصلی گوینده همان است اما مبالغه فقط بزرگنمایی است. اگر میخواهید این آرایه ادبی را دقیقتر بشناسید و با مثالهای بیشتری آشنا شوید، پیشنهاد میکنیم مقاله آرایه کنایه چیست؟ را مطالعه کنید.
۱۰ نمونه مبالغه برای دانشآموزان
مبالغه در ادبیات و کتابهای مدرسه هم به عنوان یک آرایه ادبی مهم ذکر شده است. به همین دلیل در این قسمت چند نمونه مبالغه ساده آوردهایم تا برای پاسخ دادن به سوالات درسی و امتحانی میتوانید استفاده کنید:
- صد بار گفتم: بزرگنمایی این جمله در این است که موضوع را خیلی تکرار کردهام و از گفتن آن خسته شدهام.
- از خستگی مردم: گوینده در میزان خستگی خود اغراق میکند. به این معنا که بسیار خستهام و توان انجام کار ندارم.
- کوهی را جا به جا کردم: بزرگنمایی این جمله در شدت سختی کار است و منظور گوینده این است که کار بسیار سختی انجام دادهام.
- سرم دارد میترکد: در ترکیدن سر از شدت فشار اغراق شده است. یعنی سردرد یا فشار عصبی زیادی دارم.
- از گرما آتش گرفتم: گرمای هوا بزرگنمایی شده تا گوینده بگوید هوا خیلی گرم است و گرما اذیتش میکند.
- از گرسنگی سنگ هم میخورم: یعنی آنقدر گرسنهام که حاضر هستم هر چیزی را بخورم.
- صد کیلومتر صف بود: این جمله با اغراق بیان شده تا نشان دهد صف بسیار طولانی و خستهکننده بود.
- آنقدر گریه کردم دریا شد: در میزان اشکهای ریختهشده بزرگنمایی شده است، به این معنا که زیاد گریه کردم.
- دنیا روی سرم خراب شد: منظور این است که از یک خبر یا اتفاق بسیار ناراحت و شوکه شدم.
- زمین و زمان را به هم دوختم: در میزان تلاش شخص اغراق شده تا بگوید برای انجام کاری بسیار تلاش کرده و همه جا را زیر و رو کرده است.
جمعبندی
در این مطلب از سایت آموزشی سلام به طور کامل به بررسی نکات مهم درباره درس «مبالغه چیست» پرداختیم و گفتیم مبالغه آرایهای است که برای بیان احساسات شدید، تاثیر بیشتر کلام و بزرگنمایی استفاده میشود. این آرایه زیبایی بیشتر و تصویرسازی خاصی در ذهن مخاطب را ایجاد میکند و به همین دلیل از گذشته توسط شاعران بزرگی همچون فردوسی و سعدی به صورت مکرر استفاده میشده است.
هدف از استفاده از این صنعت ادبی زیبایی کلام یا گاهی اثرگذاری بیشتر است و از این رو با دروغ که برای فریب و کنایه که برای سخن دوپهلو به کار میرود فرق دارد. در نهایت اگر سوال دیگری در خصوص این آرایه، کاربرد و نمونههای آن دارید در بخش نظرات با ما در میان بگذارید.
سوالات متداول
برای افزایش تاثیر کلام، تصویرسازی شاعرانه، انتقال قویتر احساس و تصویرسازی در ذهن مخاطب به کار میرود.
مبالغه به سه نوع مبالغه، اغراق و غلو تقسیم میشود که از نظر شدت و باورپذیری متفاوت هستند.
مبالغه بزرگنمایی قابل تصور است، اما اغراق شدت بیشتری دارد و از حد معمول بالاتر میرود.
