یکبار دیگر آلبوم خانوادگی قدیمی را از روی کمد بردارید، گرد و خاکش را بتکانید و عکسهایش را ورق بزنید. پدر، مادر، پدربزرگ، مادربزرگ، عمو، خاله و همهوهمه را با دقت نگاه کنید. از یکجایی به بعد، خانواده در حال بزرگتر شدن است، زیرا خالهها، داییها، عمهها و عموها هم شروع به تشکیل خانواده کردهاند: بچههای خاله، بچههای عمو، بچههای دایی و… راستی! هر کدام از آنها در حال حاضر کجا هستند و چه مسیری را برای ادامه زندگیشان انتخاب کردهاند؟ بهنظرتان خانواده تا چه حد بر مسیر زندگی آنها تاثیر گذاشته است؟ پدر و مادر شما چه نقشی بر نقاشی زندگی شما انداختهاند؟ حالا که شما خودتان صاحب فرزند شدهاید، چگونه میتوانید به رشد و موفقیت او کمک کنید؟ اگر این سوالات برایتان جذابیت دارد، پس بیایید نقش خانواده و اهمیت آن در دوره کودکی و نوجوانی را بررسی کنیم.
اهمیت خانواده در روانشناسی
روانشناسی با کارهای فروید و پیروان او بهصورت جدی به فرآیند رشد کودک و نحوه تاثیر خانواده بر رشد فرزندان ورود کرد. بهاعتقاد آنها، اولین یادگیریها، تاثیر عمیق و پایداری بر شخصیت کودک میگذارند و بههمیندلیل، از اهمیت فوقالعاده زیادی برخوردارند.
از آن زمان به بعد، روانشناسان همواره بهدنبال فهم بیشتر و دقیقتر این موضوع هستند که خانواده چگونه زمینه موفقیت فرزندان را فراهم می کند؟ اهمیت این موضوع بهحدی است که حتی گرایشهای خاصی مانند خانوادهدرمانی و روانشناسی بالینی کودک و نوجوان، بهصورت متمرکز، مشغول بررسی تاثیر روابط خانوادگی بر فرزندان هستند.
اولین نفری باشید که از اخبار و اطلاعیههای مرتبط با پایه تحصیلیتان باخبر میشود!
تأثیر خانواده بر رشد و رفتار کودک و نوجوان
اما روانشناسان بر چه موضوعات و مواردی تاکید کردهاند؟ مهمترین عوامل تاثیرگذار بر نقش خانواده در تحولات دورانی نوجوانی و کودکی چیست؟ در ادامه، خلاصهای از نتایج تحقیقات آنها را با یکدیگر مرور میکنیم.
تأثیر روابط خانوادگی بر روابط آینده فرزندان
الگوهای ارتباطی خانواده، تاثیرگذارترین عامل در روابط بعدی ما با دیگران هستند:
- اگر در خانواده ابراز احساسات ممنوع باشد، در بزرگسالی هم ما همواره احساساتمان را سرکوب میکنیم.
- اگر در کودکی به پدر و مادرمان اعتماد کافی نداشته باشیم، ممکن است در بزرگسالی نیز در اعتمادکردن به دیگران با مشکل مواجه شویم.
- اگر در کودکی رفتار مستقلانه را به فرزندمان نیاموخته باشیم، ممکن است در بزرگسالی نیز وابستگی بیشتری به دیگران داشته باشد و برای کاهش این وابستگی، به راهکارهای مناسب مانند کاهش وابستگی کودک به مادر نیاز پیدا کند.
نهاینکه بههیچوجه نتوان تجربیات دوران کودکی را تغییر داد، بلکه در اینجا هدف ما نشاندادن میزان تاثیر آنها بر شکلگیری شخصیت کودک و مسیر زندگی او است.
تأثیر محیط خانواده بر رشد کودک
فعالیت، بازی و خلاصه محیط سرشار از تحریکات مختلف، برای رشد نورونهای مغزی و افزایش اتصالات عصبی در کودکان ضروری است. بنابراین، والدین با فراهمکردن یک محیط سرشار از محرکهای حسی، حرکتی و شناختی، تاثیر زیادی بر رشد مغز فرزند دارند. از طرف دیگر، امنیت و آرامش روانی نیز بر بهبود عملکرد مغزی و رشد جسمانی و شناختی کودکان تاثیر زیادی دارد؛ بهعنوان مثال:
- عدم دریافت محبت و نبود امنیت روانی نسبت به حمایت دائمی والدین، باعث توقف ترشح هورمون رشد و افزایش احتمال ابتلای فرزند به کوتاهی قد روانیاجتماعی میشود.
برخی از کودکان هم بعد از بروز یک اتفاق ناخوشایند، به ترس ازدستدادن والدین دچار میشوند که برای حل این مشکل میتوانید از مقاله نحوه برخورد با ترس از دست دادن والدین در کودکان کمک بگیرید.
نقش خانواده در سلامت روان کودک و نوجوان
استحکام روابط خانوادگی تاثیر زیادی بر تقویت سلامت روان کودکان و نوجوانان دارد. بهعنوان مثال:
- داشتن روابط مثبت و صمیمی در خانواده باعث کاهش احتمال بروز افسردگی نوجوانان و کودکان میشود.
- در صورت حمایت والدین از فرزندان، علائم اختلالات رفتاری مانند اختلال سلوک در کودکان بهسرعت کاهش مییابد.
- وجود قوانین و ارزشهای خانوادگی، حس هویت را در نوجوانان تقویت میکنند و یکی از روش های افزایش عزت نفس در کودکان و نوجوانان است.
از سوی دیگر، ارتباطات و تعاملات منفی والد-فرزندی، بهواسطه افزایش اضطراب در کودکان و نوجوانان، سلامت روانی و عاطفی آنها را به خطر میاندازند.
تأثیر خانواده بر رضایت از زندگی
محیط خانوادگی امن میتواند یکی از عوامل حمایتی مهم در حفظ سلامت روان کودک باشد، اما بهتنهایی نمیتواند از بروز اختلالات روانی جلوگیری کند. عوامل متعددی مانند ژنتیک، شرایط زیستی، محیط مدرسه، روابط با همسالان، تجربه رویدادهای آسیبزا و برخی بیماریها نیز میتوانند بر سلامت روان کودک تاثیر بگذارند.
هرچه روابط درونخانوادگی پویاتر و مثبتتر باشد، رضایت و شادی درونی فرزندان نیز بالاتر میرود و احساس هدفمندی و مسئولیتپذیری در کودکان را افزایش میدهد. در این شرایط، آنها انگیزه بیشتری برای رشد و خودشکوفایی پیدا میکنند و به فردی موفقتر و مفیدتر در جامعه تبدیل میشوند.
نقش خانواده در موفقیت فرزندان
پرواضح است که وقتی کودکی دارای ویژگیهای بالا باشد، احتمالا برای رسیدن به موفقیتهای شخصی و حرفهای آمادگی بیشتری دارد. مطالعه طولانیمدت دانشگاه هاروارد نیز این موضوع را تایید میکند. در این مطالعه سلامت جسمانی، روانی و موفقیتهای ۲۶۸ دانشجوی این دانشگاه به مدتی طولانی و تقریبا باورنکردنی (۷۰ سال)، ردیابی و ارزیابی شد. نتایج از اهمیت فوقالعاده زیاد خانواده حکایت میکرد:
- وجود عشق و محبت در خانواده و داشتن روابط سالم و معنادار، شانس موفقیت را چندینبرابر میکند.
چگونه نقش خانواده در تربیت فرزندان را تقویت کنیم؟
چه ویژگیهایی باعث استحکام نقش حمایت خانوادهها از کودکان و نوجوانان میشود؟ به عبارت دیگر، برای تقویت موارد بالا، والدین باید چه کارهایی انجام دهند؟
ایجاد فضای حمایتی و همدلانه
فرزندتان را بیقیدوشرط دوست بدارید و مثل والدین سمی، محبتتان را به موافقت بیچونوچرای فرزند گره نزنید. ایجاد فضای حمایتی، خانه را به مکانی امن برای فرزند تبدیل میکند که هنگام به دردسر افتادن، میتواند به آنجا پناه ببرد. این موضوع بهخصوص در برخورد درست والدین با فرزندان در سن بلوغ اهمیت زیادی دارد، زیرا حل چالشهای نوجوانی، بدون داشتن یک منبع عاطفی قدرتمند، مشکل است.
تقویت تعامل و گفتوگو
تعامل آزاد و گفتوگوی باز، باعث افزایش صمیمیت در بین اعضای خانواده میشود. در چنین فضایی:
- همه اعضا بهراحتی حرف دلشان را میزنند و در تصمیمات و فعالیتها شرکت میکنند.
- روابط صادقانهتر میشود و مشکلاتی مانند دروغگویی کودکان کاهش مییابد.
- همه اعضا به دیدگاهها و نظرات یکدیگر احترام میگذارند و علائم حاضرجوابی کودک از بین میرود.
- آموزش قانون به کودکان راحتتر میشود و مدیریت اختلاف فکری والدین با فرزندان را آسانتر میکند.
یکی از اهداف مهم خانوادهدرمانی نیز افزایش فضای تعامل و گفتوگو در خانه است. برای آگاهی بیشتر در این زمینه میتوانید از مقاله خانواده درمانی چیست؟ کمک بگیرید.
ایجاد محیط مناسب برای یادگیری
هرچه فضای خانه پویاتر باشد و افراد خانواده چیزهای بیشتری به یکدیگر بیاموزند، انسجام روابط نیز بیشتر میشود. در چنین فضایی، همه اعضا به حل مشکلات یکدیگر کمک میکنند و هیچکس از مشورتگرفتن نمیترسد. پدربزرگها و مادربزرگها بهدلیل علاقه زیادشان به انتقال تجربیات خود به نسلهای بعدی، نقش زیادی در این زمینه دارند. دراینباره، حتما نگاهی هم به مقاله اهمیت نقش پدر بزرگ و مادر بزرگ در تربیت صحیح کودکان بیندازید.
وقتگذرانی باکیفیت با فرزندان
تا ذهن و قلبتان را کاملا در اختیار فرزندتان نگذارید، قطعا جواز ورود به دنیای درونی او را کسب نخواهید کرد. پس حتما زمانهایی از روز را کاملا خالی کنید و به انجام کارهایی مانند بازی، گردش و تعامل با فرزندتان بپردازید. با این کار، شما در قلب فرزندتان جا خوش میکنید و به یکی از چهرههای تاثیرگذار زندگی او تبدیل میشوید. از طریق وقتگذرانی مفید، نقش و اهمیت خانواده در دوران نوجوانی و بحرانهای این دوره سنی، نهتنها پابرجا میماند که حتی افزایش مییابد.
سخن پایانی
هرچه فضای خانه و خانواده، امنتر، صمیمانهتر، پویاتر و شادابتر باشد، مسیر رشد و شکوفایی فرزندان هموارتر میشود. اهمیت این موضوع بسیار بیشتر از آموزش فلان یا بهمان مهارت به فرزند یا نحوه برخورد با فلان یا بهمان رفتار کودک است. فضای مناسب خانواده، با روابط بهتر و پایدارتر، سلامت روان مطلوب، احساس شادی درونی و هدفمندی و رشد جسمانی و شناختی مناسبتر فرزندان همراه است. بنابراین، شما بهعنوان والدین، باید بهدنبال یافتن راههایی برای تقویت و بهبود نقش خانواده در زندگی فرزندتان باشید و مواردی مانند ایجاد فضای همدلانه و پویا را رعایت کنید.
سوالات متداول
خانواده با فراهمسازی محیطی شاداب و پویا، باعث ایجاد روابط سالم و معنادار، رشد جسمانی و شناختی مطلوب، احساس شادی و نشاط، تسهیل مسیر موفقیت و بهبود سلامت روان فرزندان میشود.
دوره نوجوانی با چالشها و مشکلات بسیار زیادی همراه است و مسئولیت شما در این دوران بیشتر و سختتر میشود. بنابراین، باید با ایجاد فضایی همدلانه و فراهمسازی شرایط گفتوگو و تعامل باز، فرزندتان را برای بیان مشکلاتش تشویق و در حل بحرانهای این دوره سنی به او کمک کنید.
بیاهمیتی خانواده به فرزندان با چه مشکلاتی همراه است؟
بیتوجهی خانواده به نیازهای عاطفی و روانی فرزند میتواند با کاهش عزتنفس و اعتمادبهنفس، افزایش برخی مشکلات روانی و رفتاری، کاهش احساس شادی و هدفمندی و ضعف در مهارتهای ارتباطی همراه باشد.
