بن سادهترین حالت هر فعل است که با آن میتوانیم انواع افعال را در زمانها و حالات مختلف بنویسیم. در واقع بن مانند پایه یک فعل است، پایهای که از آن میتوانیم ساختمان دلخواه و موردنیاز خود را بسازیم. به طور دقیقتر، زبان فارسی دارای ساختارهای زیادی است که به ما کمک میکنند تا فکرمان را به درستی بیان کنیم. یکی از مهمترین این ساختارها، بنهای افعال است و به معنای شکل یا حالت خاصی از یک فعل است که بسته به زمان، شخص و عدد، متفاوت میشود.
به این ترتیب وقتی یک فعل را در جمله میگوییم، آن فعل به یکی از بنها تعلق دارد. یکی از این بنها، بن ماضی است که به ما کمک میکند تا کارهایی که در گذشته انجام شدهاند، به خوبی بیان شوند. در این مطلب از مجموعه مدارس سلام قصد داریم تا به طور کامل به تعریف و بررسی پاسخ سؤال بن ماضی چیست بپردازیم، ببینیم چه زمانی از آن استفاده میکنیم و چگونه میتوانیم آن را تشخیص دهیم و بسازیم. پس با ما همراه باشید تا یاد بگیریم چگونه این بن مهم را در جملاتمان به درستی به کار ببریم و آن را پیدا کنیم!
تعریف بن ماضی
ما میتوانیم از هر فعل ماضی، بن ماضی را بیرون بکشیم و از هر بن ماضی، یکی از انواع فعل ماضی را بسازیم. این بن همان حالت پایه و دستنخورده از افعال است که به آن زمان دقیقتر و شناسهها را اضافه میکنیم. در واقع بن ماضی یکی از بنهای زمانی در زبان فارسی است که برای بیان کارهایی که در گذشته انجام شدهاند، به کار میرود. این بن نشان میدهد که کاری که شخص انجام داده، قبلاً اتفاق افتاده است. از این رو یکی از بنهای اصلی و پرکاربرد در گفتار و نوشتار فارسی است.
وقتی میخواهید بگویید که شما یا دیگران در گذشته چه کاری کردهاند، از بن ماضی استفاده میکنید. مثلاً در جمله «من دیروز املایم را نوشتم»، فعل «نوشتم» در بن ماضی است و نشان میدهد که خواندن کتاب در گذشته انجام شده است. حال اگر بخواهیم در پاسخ به بن ماضی چیست برای این فعل «نوشتم»، بن را مشخص کنیم، شناسه آن را حذف کرده و به «نوشت» میرسیم که بن گذشته یا همان ماضی است.
بن گذشته به خوبی دیگر بنها مثل بن مضارع و بن امر از هم متمایز میشود. مثلاً در جمله «من میخوانم»، فعل در بن مضارع است و نشاندهنده کاری است که الان انجام میشود، اما در جمله «من خواندم»، فعل در بن ماضی است و نشاندهنده کاری است که قبلاً انجام شده است. در ضمن، این بن در تمامی صیغههای فعل گذشته به طور ثابت تکرار میشود، به جدول توجه کنید (در اینجا «پرسید»):
| جمع | مفرد |
| پرسیدیم | پرسیدم |
| پرسیدید | پرسیدی |
| پرسیدند | پرسید |
به این ترتیب، بن ماضی در فارسی یکی از سادهترین بنها در زبان فارسی است و تشکیل آن برای تمام افعال یکسان است. این ویژگی باعث میشود یادگیری آن برای دانشآموزان آسانتر باشد.
پیشنهاد مطالعه: ضربالمثلهای ایرانی
مثال بن ماضی
در فارسی و ادبیات یا سؤالات مرتبط با آن، ممکن است فعل را در هر حالتی به شما بدهند و بخواهند یک مثال بن ماضی از آن مشخص کنید. برای مثال، در بن ماضی می نویسم هشتم، حالت فعل مضارع و اول شخص مفرد است. برای آنکه بن ماضی آن را پیدا کنید، باید در ابتدا آن را به حالت گذشته در بیاورید و بن ماضی را با بن مضارع اشتباه نگیرید. در این مثال، بن ماضی «نوشت» است.
به همین دلیل برای اینکه بتوانید بن ماضی و مضارع را تشخیص دهید، در ادامه جدولی از بن ماضی و مضارع آوردهایم که شامل فعلهای پرکاربرد و مهم میشوند. توصیه میکنیم به این موارد مثال بن ماضی دقت کنید چراکه اگر این افعال اصلی را یاد بگیرید، تشخیص بن ماضی برای سایر افعال پیچیدهتر هم برای شما آسانتر خواهد شد.
اولین نفری باشید که از اخبار و اطلاعیههای مرتبط با پایه تحصیلیتان باخبر میشود!
جدول بن ماضی و مضارع فارسی هشتم
| مثال | بن ماضی | بن مضارع |
| بن ماضی می نویسد | نوشت | نویس |
| بن ماضی میخواند | خواند | خوان |
| بن ماضی رفت چیست | رفت | رو |
| بن ماضی میخورد | خورد | خور |
| بن ماضی میگوید | گفت | گو |
| بن ماضی میبیند | دید | بین |
| بن ماضی میگیرد | گرفت | گیر |
| بن ماضی میگذرد | گذشت | گذر |
| بن ماضی میخواهد | خواست | خواه |
| بن ماضی میکند | کرد | کن |
| بن ماضی میآید | آمد | آ |
| بن ماضی میخندد | خندید | خند |
| بن ماضی میترسد | ترسید | ترس |
| بن ماضی میپرند | پرید | نویس |
| بن ماضی میبرد | برد | بر |
| بن ماضی میبارد | بارید | بار |
| بن ماضی بافتند | بافت | باف |
| بن ماضی میجست | جست | جوی |
| بن ماضی میآسود | آسود | آسا |
| بن ماضی میبندد | بست | بند |
| بن ماضی میچسبد | چسبید | چسب |
| بن ماضی میبخشد | بخشید | بخشا |
| بن ماضی میآزمود | آزمود | آزما |
۱۰ مصدر با بن ماضی و مضارع
| مصدر | بن ماضی | بن مضارع | |
| 1 | گفتن | گفت | گو |
| 2 | پختن | پخت | پز |
| 3 | خندیدن | خندید | خند |
| 4 | شنیدن | شنید | شنو |
| 5 | چشیدن | چشید | چش |
| 6 | پرسیدن | پرسید | پرس |
| 7 | رفتن | رفت | رو |
| 8 | بوییدن | بویید | بو |
| 9 | آموختن | آموخت | آموز |
| 10 | آوردن | آورد | آور |
روش ساختن بن ماضی
ساختن و تشخیص بن ماضی بسیار ساده بوده و با دو روش مشخص میتوانید این کار را انجام دهید. البته پیش از یادگیری این روشها توصیه میکنیم اگر با مصدر آشنایی ندارید، مطلب مصدر چیست را مطالعه کنید چراکه یادگیری مصدر برای تشخیص و نوشتن انواع بن و فعل کاربرد دارد.
اگر بن ماضی را بلد باشید، خیلی از کارها راحتتر میشود: میتوانید زمانهای مختلف گذشته را درست صرف کنید و معنی فعلها را بهتر درک کنید. در واقع، بن ماضی مثل ریشه درخت است و بقیه شکلهای فعل از آن رشد میکنند.
اما چطور بن گذشته را پیدا کنیم؟ در ادامه دو روش مهم برای ساختن بن ماضی را یاد میگیریم.
ساختن بن ماضی با مصدر
اولین روش، استفاده از مصدر فعل است. مصدر همان حالت اصلی فعل است که معمولاً با «ـن» یا «ـتن» تمام میشود، مثل رفتن، خوردن، نوشتن، خوابیدن و…
برای ساختن بن ماضی از مصدر، کافی است این کارها را انجام دهیم:
- ابتدا «ن» یا «تن» آخر مصدر را حذف کنیم.
در بیشتر فعلها، آنچه باقی میماند همان بن ماضی است. بیایید چند مثال ببینیم:
رفتن ← رفت ← بن ماضی = رفت
خوردن ← خورد ← بن ماضی = خورد
نوشتن ← نوشت ← بن ماضی = نوشت
نکته: در بسیاری از فعلها، این روش ساده جواب میدهد. اما معدود مواردی از فعلها بیقاعده هستند و باید بن ماضیشان را حفظ کنیم. از این رو همیشه بهتر است در کنار یادگیری قاعدهها، بنهای ماضی مهم را هم جداگانه تمرین و حفظ کنیم.
ساختن بن ماضی با ماضی ساده
روش دوم، استفاده از ماضی ساده (گذشته ساده) است. در این روش، فعل را به شکل گذشته ساده میآوریم و سپس شناسه آن را حذف میکنیم. برای مثال:
من رفتم ← شناسه «ـم» را حذف میکنیم ← بن ماضی = رفت
تو خوردی ← «ی» را حذف میکنیم ← بن ماضی = خورد
او نوشت ← چون شناسه ندارد، همان خودش بن ماضی است = نوشت
در واقع، اگر فعل را بلد باشید به صورت گذشته ساده صرف کنید، پیدا کردن بن ماضی با این روش خیلی راحتتر میشود.
انواع بن ماضی
در ابتدا ممکن است فکر کنیم بن ماضی هم مثل بن مضارع انواع گوناگونی دارد، اما در حقیقت بن ماضی در فارسی ساختی ساده و تقریباً یکسان دارد. همانطور که پیشتر اشاره کردیم، این مبحث ساده بوده و برای اغلب دانشآموزان از بن و انواع فعل مضارع، آسانتر است.
برخلاف بن مضارع که ممکن است از ریشههای مختلف ساخته شود (مثل «رو»، «گو»، «گیر»، «بین»)، در بن ماضی تقریباً همیشه با یک روش ثابت روبهرو هستیم که برای مرور بهتر، تعدادی از آنها را در جدول زیر شرح دادهایم:
| مصدر | بن ماضی |
| رفتن | رفت |
| خوردن | خورد |
| نوشتن | نوشت |
| خندیدن | خندید |
| گفتن | گفت |
کاربرد بن ماضی
به طور خلاصه، بن ماضی ریشه بسیاری از افعال و ساختارها در زبان فارسی را تشکیل میدهد. حتی اگر به آن دقت نکرده باشید، بسیاری از کلمات و فعلهایی که روزمره استفاده میکنیم، با این بن ساخته شدهاند. پس برای اینکه مبحث بن ماضی چیست را کاملتر و دقیقتر یاد بگیرید، در این قسمت کاربردهای آن را آوردهایم تا بدانید در چه جاهایی استفاده میشود.
بن ماضی برای صفت فاعلی و مفعولی
یکی از کاربردهای اصلی بن ماضی، ساختن صفتها است. صفتها به ما کمک میکنند تا به جای فعل، یک کلمه بسازیم که انجامدهنده کار است. صفاتی که از بن ماضی ساخته میشوند، فاعلی و مفعولی هستند.
الف) صفت فاعلی (انجامدهنده کار)
برای ساخت صفت فاعلی، «ار»، «گار» یا «گر» را به انتهای بن ماضی اضافه میکنیم.
بن ماضی + «ار»، «گار» یا «گر» = صفت فاعلی
| صفت فاعلی | بن ماضی | مصدر |
| پروردگار | پرورد | پروریدن |
| خریدار | خرید | خریدن |
| رفتگر | رفت | رُفتن |
ب) صفت مفعولی
برای ساخت صفت مفعولی، «ه» را به انتهای بن ماضی اضافه میکنیم.
بن ماضی + ه = صفت مفعولی
| صفت مفعولی | بن ماضی | مصدر |
| رفته | رفت | رفتن |
| شسته | شست | شستن |
| خورده | خورد | خوردن |
پیشنهاد مطالعه: صفت چیست؟
بن ماضی برای انواع فعل ماضی
همانطور که اشاره شد، بن ماضی ریشه اصلی ساختن تمامی زمانهای ماضی است. به همین دلیل میتوان گفت مهمترین کاربردش هم در این افعال دیده میشود.
| زمان ماضی | ساختار کلی | مثال از بن |
| ماضی ساده | بن ماضی + شناسه | رفت + م = رفتم |
| ماضی استمراری | «می» + بن ماضی + شناسه ماضی | می + رفت + یم = میرفتیم |
| ماضی نقلی | بن ماضی + ه + فعل کمکی «است» (صرف شده) | رفت + ه + اَم = رفتهام |
| ماضی بعید | بن ماضی + ه + فعل کمکی «بود» (صرف شده) | رفت + ه + بود = رفته بود |
| ماضی التزامی | بن ماضی + ه(صفت مفعولی) + صرف باشیدن | رفت + ه+ باش + یم = رفته باشیم |
همانطور که میبینید، هر زمان ماضی (ساده، استمراری، نقلی، بعید، التزامی) یک الگوی ثابت دارد که همیشه با بن ماضی شروع میشود و سپس اجزای دستوری زمان (مثل «می»، «ه»، «ب») و شناسه به آن اضافه میشوند. برای مثال، در مصدر «بودن»، بن ماضی «بود» است و برای ماضی ساده این «بود» به شکل زیر با شناسهها صرف شده و فعل ماضی میسازد:
بودم، بودی، بود، بودیم، بودید، بودند.
بن ماضی برای فعل آینده و مجهول
بن ماضی در ساخت این دو بخش هم اهمیت زیادی دارد و اگرچه در اصل بن گذشته است، اما با ترکیب شدن با ساختارها و کلمات دیگر، در ساخت فعل آینده و مجهول هم استفاده میشود.
الف) فعل آینده (مستقبل)
به طور معمول ساخت فعل مستقبل با صرف «خواه» و به اضافه بن ماضی انجام میشود و بدون این بن، فعل آینده به خصوص در نوشتار و گفتار رسمی، کامل نخواهد بود. به طور دقیقتر، برای ساخت آینده از بن ماضی (مثلاً «رفت» از «رفتن») و افزودن «خواه» استفاده میکنیم. (مانند: خواهم رفت). یک مثال از صرف دقیق فعل مستقبل با توجه به کاربرد بن ماضی، به شرح زیر است:
| جمع | مفرد |
| خواهیم نوشت | خواهم نوشت |
| خواهید نوشت | خواهی نوشت |
| خواهند نوشت | خواهد نوشت |
ب) ساخت فعل مجهول
در ساخت فعلهای مجهول در زمان گذشته، باز هم بن ماضی به کمک ما میآید. برای ساختن ماضی مجهول، از بن ماضی + «ه» + فعل «بودن» استفاده میکنیم.
بن ماضی + ه + بودن (صرف شده)= مجهول
مثال: نوشته شد، خوانده شد، شکسته شد، گفته شده است، کشیده شد.
بن ماضی برای اسم مصدر و مرکب
از دیگر کاربردهای بن ماضی میتوانیم به استفاده از آن برای ساختن برخی اسمها اشاره کنیم. این بن در بسیاری از موارد برای ساخت اسم مصدر و اسم مرکب استفاده میشود و در ساختار آنها وجود دارد.
الف) اسم مصدر
اسم مصدر معمولاً از بن ماضی به اضافه پسوند ساخته میشود و البته انواع دیگری هم دارد که بسیاری از آنها با بن مضارع ساخته میشوند. این اسم اغلب کاربرد مصدری دارد اما «ن» انتهای مصدر در آن وجود ندارد. به جدول مثالهای زیر از بن ماضی و اسم مصدر دقت کنید:
| خوردوخوراک | رفتار | دوخت |
| ساختار | دیدار | شناخت |
ب) اسم مرکب
منظور از اسم مرکب به طور معمول وقتی است که اسم مصدر یا بن ماضی با کلمه دیگری ترکیب شود تا یک مفهوم جدید بسازد. در واقع از این بن میتوانیم کلمات مرکب بسازیم که مثال این مورد از کاربردهای بن ماضی را هم در جدول زیر آوردهایم:
| کارکرد | رفتوآمد | زدوخورد |
| بودونبود | گفتوگو | جستوجو |
پیشنهاد مطالعه: مضاف و مضاف الیه چیست؟
فرق بن ماضی و مضارع
به طور کلی، هر دو در ساخت افعال استفاده میشوند، اما تفاوت اصلی و فرق بن ماضی و مضارع در زمانی است که به آن اشاره میکنند. در اینجا مروری مختصر و سپس مقایسهای بر این بنهای زبان فارسی خواهیم داشت.
• بن ماضی (ریشه گذشته)
بن ماضی، ریشهای است که همیشه برای ساختن زمانهای گذشته استفاده میشود و سادهترین راه برای پیدا کردن آن، حذف «ن» از انتهای فعل مصدر است.
مثال:
مصدر: خوردن ← بن ماضی: خورد
مصدر: نوشتن ← بن ماضی: نوشت
• بن مضارع (ریشه حال و آینده)
بن مضارع، ریشهای است که برای ساختن زمانهای حال (آنچه اکنون در جریان است یا ممکن است رخ دهد) و آینده استفاده میشود. برخلاف بن ماضی، یک فرمول واحد ندارد و باید برای هر فعل جداگانه به خاطر سپرده شود و اغلب بهترین راه ساخت آن، تبدیل به فعل امر و سپس حذف «ب» ابتدای آن و حذف شناسه است.
مثال:
مصدر: دیدن ← بن مضارع: بین (مثل: میبینم، ببینم)
مصدر: آمدن ← بن مضارع: آ (مثل: میآیم، بیایم)
| مقایسه و تفاوت بن ماضی و مضارع | ||
| بن | نقش اصلی | مثال (از مصدر «نوشتن») |
| بن ماضی | گذشته | نوشت (نوشتم) |
| بن مضارع | حال و آینده | نویس (مینویسم / خواهم نوشت) |
نمونه سؤال بن ماضی
- سؤال: برای ساختن زمان ماضی ساده فعل «نگاه کردن»، ابتدا بن ماضی آن را مشخص کنید و سپس با اضافه کردن شناسه سوم شخص جمع، فعل کامل را بنویسید.
پاسخ: بن ماضی: نگاه کرد ← نگاه کردیم. - سؤال: کدام یک از بنهای زیر، بن مضارع است؟
الف) خواند (از خواندن)
ب) پرید (از پریدن)
ج) پرس (از پرسیدن)
د) دید (از دیدن)
پاسخ: ج درست است چراکه بن ماضی «پرسیدن» میشود پرسید. اما بن مضارع آن پرس است. - سؤال: اگر بن ماضی فعل «آمدن» آمد باشد، بن مضارع آن چه خواهد بود؟
پاسخ: آی (مانند: میآیم) - سؤال: برای ساختن زمان ماضی نقلی، کدام بن به همراه فعل کمکی «است» (مثلاً: خوردهام) استفاده میشود؟
پاسخ: بن ماضی (خورد) - سؤال: اگر بن مضارع فعل «آوردن» «آر» باشد، بن ماضی آن چیست؟
الف) آور
ب) آورد
ج) بیاور
د) بیا
پاسخ صحیح: ب درست است چراکه بن ماضی از مصدر «آوردن» با حذف «ـن» به دست میآید. - سؤال: بن ماضی فعل «نوشتن» که برای ساخت زمانهای گذشته استفاده میشود، کدام است؟
پاسخ: نوشت - سؤال: زمان «مینوشتیم» (ماضی استمراری) از_ ساخته میشود.
پاسخ: بن ماضی
سخن پایانی
در نهایت، در این مطلب به طور کامل به بررسی بن ماضی چیست، کاربرد، نحوه تشخیص و ساخت و تفاوت آن با بن مضارع پرداختیم. به خاطر بسپارید که بن ماضی، سنگ بنای تمام ساختارهای زمانی گذشته در زبان فارسی است و با حذف «ن» از انتهای مصدر به دست میآید. این بن برای این است تا کارهایی را که کاملاً به پایان رسیدهاند (ماضی ساده: «گفتم»)، کارهایی که در گذشته به طور مداوم انجام میشدهاند (ماضی استمراری: «میگفتم»)، یا اعمالی را که پیش از یک واقعه دیگر در گذشته رخ دادهاند (ماضی بعید: «گفته بود») بیان کنیم. به طور خلاصه، هر گاه بخواهیم درباره رخدادی که در گذشته اتفاق افتاده سخن بگوییم، حتماً باید از این ریشه استفاده کنیم تا فعل مناسب را بسازیم.
سؤالات متداول
- بن ماضی در فارسی چیست؟
بن ماضی ریشه فعل در زمان گذشته است که با حذف «ن» از مصدر به دست میآید. - بن ماضی رفت چیست؟
بن ماضی فعل «رفتن» همان «رفت» است که در ساخت زمانهای گذشته به کار میرود. - کجا از بن ماضی استفاده میکنیم؟
از بن ماضی برای ساختن تمام زمانهای مربوط به گذشته شامل ساده، استمراری، نقلی و بعید استفاده میکنیم. همچنین در فعل آینده، مجهول، اسم مصدر و مرکب استفاده میشود. - فرق بن ماضی و مضارع چیست؟
بن ماضی ریشه گذشته و بن مضارع ریشه حال یا آینده است و از این رو ساختار زمانهای آینده و حال تنها با بن مضارع ممکن است.
