آیا تا به حال یک قورباغه را از نزدیک دیدهاید؟ شاید در یک برکه پر از آب و شاید روی یک زمین خشک و خاکی، در هر یک از این مکانها ممکن است قورباغهای به چشمتان بخورد. دلیل چنین پدیدهای این است که قورباغه در گروهی از جانوران قرار میگیرد که به آنها جانوران دوزیست میگویند. اگر میپرسید که منظور از این دوزیستان چیست، در پاسخ باید گفت گروهی از جانداران مهره دار محسوب میشوند؛ این دوزیستان خون سرد هستند و بخشی از زندگی خود را در آب و بخشی را در خشکی میگذرانند. وزغ، سمندر، کورسمندر، قورباغه و سسیلین چند مثال از دوزیستان هستند که در این مطلب از بلاگ مجموعه مدارس سلام به آن میپردازیم.
دوزیستان چه حیواناتی هستند؟
شاید برای شما هم این پرسش پیش آمده باشد که دوزیست چیست و چرا این گروه از جانوران تا این اندازه جالب و متفاوت هستند؟ به زبان ساده دوزیستان گروهی از حیوانات هستند که هم در آب و هم در خشکی زندگی میکنند. در واقع این جانوران نوعی زیست دوگانه دارند و به همین دلیل گاهی از آنها با عنوان جانوران دارای دو زندگی یاد میشود. اگر کنار یک برکه قورباغه یا وزغ دیده باشید، در واقع یکی از شناختهشدهترین حیوانات دوزیست را مشاهده کردهاید.
پس اگر برای شما سؤال شده است که چرا به این جانوران دوزیست میگویند، دقت کنید که واژه «دوزیست» از دو بخش «دو» و «زیست» تشکیل شده است. از آنجایی که بخشی از زندگی خود را در خشکی و بخش دیگر را در آب زندگی میکنند، آبزی و خشکی زی هم نامیده میشوند. پس منظور از نام دوزیست این است که این دسته مهره داران در هر دو نوع محیط زندگی میکنند.
برای مثال لارو قورباغه که به آن بچه قورباغه گفته میشود، کاملا آبزی است و با آبشش تنفس میکند. اما پس از رشد و تغییر شکل به خشکی میآید و با شش و پوست تنفس میکند. این تغییر محل زندگی و شیوه تنفس دلیل اصلی نامگذاری آنها به عنوان دوزیست است.
تعریف علمی دوزیستان
در پاسخ علمیتر به اینکه دوزیستان چیست و در طبقه بندی حیوانات کجا قرار میگیرد، میتوان گفت گروهی از مهره داران خونسرد هستند که پوست نازک و مرطوب برای تنفس دارند و چرخه زندگی آنها به طور معمول شامل مرحله لاروی آبزی و مرحله بالغ خشکی زی است.
در ادامه تعریف دوزیستان باید گفت که این جانوران مهرهدار همچنین برای ادامه زندگی خود به آب وابسته هستند و در عین حال توانایی زندگی در خشکی را نیز دارند. در نتیجه برای زندگی به هر دو شرایط نیاز دارند. اغلب جانواران دوزیست در ابتدای زندگی خود کامل در آب هستند و دارای آبشش هستند که به این دوره لاروی میگویند. سپس شش تشکیل میدهند و میتوانند در خشکی هم زندگی کنند. به دورانی که حیوانات دوزیست در حال تغییر هستند، دگردیسی میگویند.
چند مثال از دوزیستان
حال که دانستیم دوزیستان چه جانورانی هستند، بهتر است با چند نمونه معروف از آنها آشنا شویم:
- قورباغه
- وزغ
- سمندر
- نیوت
- کورسمندر
همه این جانوران در گروه جانوران دوزیست قرار میگیرند و هر کدام ویژگیهای خاصی را دارند اما در ویژگی زیست دوگانه و وابستگی به محیطهای مرطوب با یکدیگر مشترک هستند.
اولین نفری باشید که از اخبار و اطلاعیههای مرتبط با پایه تحصیلیتان باخبر میشود!
ویژگی های دوزیستان چیست؟
اکنون نوبت بررسی مهمترین ویژگیهای حیوانات دوزیست است. این جانواران از خصوصیات ویژهای برخوردار هستند که آنها را به خوبی از سایر حیوانات و به خصوص پستانداران، متمایز میکند. خصوصیات دوزیستان به شرح زیر است:
خونسرد بودن
جانوران دوزیست خونسرد هستند؛ یعنی دمای بدن آنها به دمای محیط بستگی دارد. اگر هوا سرد باشد، بدن آنها نیز سرد میشود و فعالیتشان کاهش مییابد. به همین دلیل بیشتر در مناطق معتدل و مرطوب دیده میشوند. به دلیل خونسرد بودن همچنین سوختوساز بسیار پایینی دارند و در مقایسه با حیوانات خونگرم به غذای کمتری نیاز دارند.
زندگی در آب و خشکی
مهمترین ویژگی مهره داران دوزیست زندگی همزمان در آب و خشکی است. آنها به طور معمول تخمهای خود را در آب میگذارند، اما بسیاری از گونههای بالغ بیشتر زمان خود را در خشکی سپری میکنند. البته این خشکی همچنان در محیطی نزدیک به آب و دارای رطوبت لازم برای زندگی آنهاست.
پوست نازک و مرطوب
ویژگی مهمی که باید در تحقیق در مورد دوزیستان برای کلاس سوم به آن اشاره کنید، اهمیت پوست دوزیست است. پوست آنها نازک، نرم و مرطوب است و برخلاف خزندگان پولک ندارد. این پوست نقش مهمی در تنفس و جذب آب دارد. به همین دلیل این جانوران به محیطهای مرطوب وابسته هستند.
حتی اگر دقت کرده باشید پوست مرطوب دوزیستان مانند وزغ و قورباغه به دلیل رطوبت بالا، ژلهای و براق به نظر میرسد. همچنین برخلاف بسیاری از حیوانات دیگر، این موجودات هیچگونه پشم یا مویی روی بدن خود ندارند.
تنفس پوستی، ششی یا آبششی
دوزیستان بسته به مرحله زندگی خود میتوانند به سه روش تنفس کنند:
- در مرحله لاروی با آبشش
- در مرحله بلوغ با شش
- در هر دو مرحله تا حدی از طریق پوست
برای مثال لارو سمندر و قورباغه ابتدا آبششی هستند و سپس به تنفس ششی و پوستی روی میآورند.
تخم گذاری و دگردیسی
بیشتر جانوران دوزیست تخم گذار هستند و تخمهای خود را در آب میگذارند یا میریزند چراکه برخلاف پرندگان، در یک بار تخم گذاری دوزیستان، تعداد تخم زیادی میریزند. نوزادان پس از خروج از تخم وارد مرحلهای به نام دگردیسی میشوند؛ در طی این فرآیند شکل و ساختار بدنشان تغییر میکند. این دگردیسی یکی از جالبترین ویژگی های دوزیستان است.
نکته جالب دیگر اینکه تخم جانوران دوزیست نسبت به پرندگان بسیار متفاوت است. در واقع تخم حیوانات دوزیست بیشتر ژلهای است و به همین دلیل هم باید در آب گذاشته شود چراکه در خشکی از بین میرود.
وابستگی به محیطهای مرطوب
به دلیل پوست نازک و نیاز به آب برای تولید مثل، حیوانات دوزیست به طور معمول در نزدیکی برکهها، رودخانهها، جنگلهای مرطوب و مناطق بارانی زندگی میکنند. خشکی بیش از حد میتواند برای آنها خطرناک باشد.
دوزیستان چند دسته اند؟
دانشمندان جانوران دوزیست را بر اساس شکل بدن و ساختار ظاهری به سه گروه اصلی تقسیم میکنند. طبقه بندی دوزیستان شامل موارد زیر است:
دوزیستان بی دم
این گروه از دسته بندی دوزیستان شامل قورباغه و وزغ میشود. آنها در مرحله بلوغ دم ندارند و پاهای عقبی قوی برای پرش دارند. قورباغه شناختهشدهترین عضو این گروه است.
دوزیستان دم دار
این گروه دارای دم بلندی از جنس بدن خود هستند و بدن کشیدهتری دارند. سمندر، نیوت و کورسمندر در این دسته قرار میگیرند. بیشتر آنها در محیطهای مرطوب جنگلی یا آبی زندگی میکنند.
دوزیستان بی دست و پا
این گروه کمتر شناخته شدهاند و ظاهری شبیه کرم یا مار دارند. سسیلین در این دسته قرار میگیرند و بیشتر در خاکهای مرطوب و زیرزمینی زندگی میکنند. پس اگر تا به امروز نمیدانستید سسیلین چیست، منظور جانوری در دسته دوزیستان بیدستوپا است.
جدول طبقه بندی دوزیستان
| جدول طبقهبندی دوزیستان | ||
| دستهبندی | مثال | ویژگی مهم |
| بیدم | قورباغه، وزغ | نداشتن دم در بلوغ، فرآیند دگردیسی |
| دمدار | سمندر، نیوت، کورسمندر | داشتن دم در تمام عمر |
| بیدستوپا | سسیلین | بدن کشیده و بدون اندام حرکتی |
انواع دوزیستان
تا به اینجا با خصوصیات دوزیستان و ویژگیهای کلی آنها آشنا شدیم. حال در ادامه هم با انواع دوزیستان آشنا میشویم تا دقیقتر بدانیم که کدام جاندار یا حیوان، در این گروه قرار میگیرد. این انواع شامل قورباغه، وزغ، سمندر، نیوت و سسیلین هستند که از نظر نحوه زندگی، ظاهر و ساختار بدنی متفاوت هستند.
- قورباغه: این حیوان بدن نسبتا نرمتر و فعالیت بیشتری دارد و اغلب در نزدیکی آب دیده میشود.
- وزغ: پوست خشکتر و دارای نقطه دارد و در مقایسه با قورباغه، سازگاری بیشتری با خشکی از خود نشان میدهد.
- سمندر: اگر نمیدانید سمندر چیست، باید گفت سمندر جانوری دمدار با بدنی کشیده است که ظاهری شبیه مارمولک دارد و اغلب در محیطهای مرطوب زندگی میکند.
- سمندر آبی یا نیوت: نیوت هم نوعی سمندر است که مرحلهای از زندگی خود را در آب میگذراند و برای ادامه چرخه زندگی وابستگی زیادی به آب دارد.
- سسیلین یا کورسمندر: سسیلین جانوری بیدست و پا با بدنی شبیه کرم یا مار است که بیشتر زیر خاک و در محیطهای مرطوب پیدا میشود.
پس اگر بخواهیم خیلی خلاصه به طبقه بندی دوزیستان اشاره کنیم، این دستهها به طور معمول زیرمجموعه گروههای اصلی مثل بیدم، دمدار و بیدستوپا قرار میگیرند.
تفاوت قورباغه و وزغ چیست؟
برای پاسخ به این پرسش که تفاوت قورباغه و وزغ چیست، باید چند جنبه مهم را بررسی کنیم. هم قورباغه و هم وزغ از جانوران دوزیست هستند اما تفاوتهایشان در ظاهر، رفتار و محل زندگی مشخص است.
به طور خلاصه تفاوت قورباغه و وزغ را میتوانیم از چند نظر بررسی کنیم که در جدول زیر اشاره کوتاهی به آنها کردهایم.
| ویژگی | قورباغه | وزغ |
| پوست | صاف، لیز و مرطوب | خشک و دارای برجستگی (زگیلمانند) |
| پاها | پاهای بلند و قوی برای پرشهای بلند | پاهای کوتاهتر برای راه رفتن یا پرشهای کوتاه |
| شکل بدن | باریک و کشیده | چاق و پهن |
| محل زندگی | بیشتر در نزدیکی آب و محیطهای آبی | بیشتر در خشکی و دورتر از آب |
تفاوت در پوست
- قورباغه: پوست آن معمولا نازکتر و مرطوبتر است و برای کمک به تنفس دوزیستان از نوع تنفس پوستی مناسبتر به نظر میرسد.
- وزغ: پوستش معمولا ناهموار، خشکتر و نقطهدار است. ساختار آن به گونهای است که دوام بیشتری در شرایط کمآب فراهم کند.
البته این تفاوت قورباغه و وزغ در پوست به دلیل محل زندگی اصلی آنها است. قورباغه بیشتر نزدیک آب میماند و از این رو پوست مرطوبتر و براقتری هم نسبت به وزغ دارد.
تفاوت در حرکت
- قورباغه: به دلیل داشتن پاهای پرشی یا جهنده و شرایط مناسبتر برای حرکت در آب، اغلب شناگران بهتری هستند و حرکتشان روی آب و کنار برکه طبیعیتر است.
- وزغ: راه رفتن و پرش در خشکی برایش رایجتر است و کمتر دیده میشود که مثل قورباغه زمان طولانی در آب بماند.
تفاوت در زیستگاه
- قورباغه: بیشتر در آبهای کمعمق، برکهها و محیطهای مرطوب نزدیک آب دیده میشود. به عبارتی زندگی در آب نسبت به خشکی برایش مهمتر است.
- وزغ: ممکن است در نزدیکی آب هم دیده شود، اما اغلب در خاکهای مرطوب، اطراف باغچهها، زیر سنگها و جاهای پنهان هم زندگی میکند.
شباهتهای قورباغه و وزغ
حال با اینکه تفاوت وزغ و قورباغه در برخی موارد مهم وجود دارد، اما در خیلی موارد هم شبیه هم هستند:
- هر دو از دوزیستان هستند و به دلیل رابطه نزدیک با آب و خشکی، زیست دوگانه دارند.
- هر دو تولید مثل دوزیستان را از طریق تخم گذاری انجام میدهند و نوزادانشان وارد دگردیسی دوزیستان میشوند.
- هر دو به محیطهای مرطوب وابسته هستند چون پوست دوزیستان نقش مهمی در تنفس و بقای آنها دارد.
محل زندگی دوزیستان کجاست؟
برای اینکه هر گروه از جانداران را به خوبی بشناسید، باید با سبک زندگی، زیستگاه و پراکندگی آنها هم آشنا بشوید. درست مانند اینکه میدانید پرندگان روی درختان و ماهیها در دریا زندگی میکنند، برای آشنایی کامل با اینکه «دوزیستان چیست؟» باید بدانید محل زندگی دوزیستان کجاست. در این قسمت به بررسی کامل این موضوع پرداختهایم.
دوزیستان در چه زیستگاههایی زندگی میکنند؟
محل زندگی دوزیستان بسیار متنوع است، اما تقریبا همه آنها به آب یا محیطهای مرطوب وابستگی دارند. از برکهها و رودخانهها تا جنگلهای بارانی استوایی، باتلاقها و حتی گاهی در خاکهای مرطوب یا زیر سنگها میتوان این جانوران را یافت. تحقیق در مورد دوزیستان نشان میدهد که پراکندگی آنها در نقاط مختلف جهان از مناطق استوایی تا معتدل مشاهده میشود. برخی از آنها حتی در جنگلها و کوهستانهای گرمسیر اما مرطوب زندگی میکنند.
چرا بیشتر دوزیستان به محیط مرطوب نیاز دارند؟
پوست دوزیستان نازک و فاقد پولک است و همین ویژگی، آنها را به شدت به محیطهای مرطوب وابسته میکند. از دست دادن آب از طریق پوست میتواند به سرعت برای این جانوران کشنده باشد. همچنین تخم گذاری بسیاری از انواع دوزیستان به دلیل جنس خاص ژلهای نیاز به محیط آبی دارد تا از خشک شدن محافظت شوند.
دوزیستان آبزی، خشکیزی و دوزیست واقعی
این دستهبندی دوزیستان بر اساس میزان وابستگی به هر دو محیط و آبزی و خشکی زی بودن آنها صورت میگیرد. برخی مانند سسیلین بیشتر عمر خود را در خشکی و زیر خاک میگذرانند، برخی دیگر مانند نیوت بخش زیادی از عمر خود را در آب سپری میکنند، بسیاری هم مانند قورباغه و وزغ تعادلی میان این دو زیستگاه برقرار میکنند و زیست دوگانه دارند.
پراکندگی دوزیستان در جهان
به طور کلی میتوان گفت جانوران دوزیست در سراسر جهان به جز قطب جنوب و برخی جزایر دورافتاده یافت میشوند. بیشترین تنوع آنها در مناطق گرمسیری و نیمهگرمسیری با رطوبت بالا در قارههای آمریکا، آفریقا و آسیا دیده میشود. دانشآموزان در دروس دوزیستان کلاس سوم و دوزیستان علوم نهم با این پراکندگی جغرافیایی بیشتر آشنا میشوند.
پوست دوزیستان چگونه است؟
به طور کلی بدن دوزیستان با پوستی نازک، نرم و بدون پولک پوشیده شده است و رطوبت بالایی دارد. این پوست برخلاف پوست خزندگان، ضخیم و محافظ نیست، اما نقش مهمی در بقای جانور ایفا میکند. برخی از آنها حتی پوستاندازی میکنند. بعضی هم به صورت نقطهای و در بخشی از قسمتهای پوستی، دارای پوششی ضخیمتر هستند.
اهمیت این ساختار پوستی در تنفس و دلیل پوست مرطوب دوزیستان را در ادامه شرح دادهایم.
چرا پوست دوزیستان مرطوب است؟
مرطوب بودن پوست دوزیستان به دلایل مختلفی ضروری است. اولا این رطوبت به تنفس دوزیستان از طریق جذب اکسیژن از هوا یا آب کمک میکند. ثانیا مانع از خشک شدن پوست و بدن جانور میشود که به دلیل نازک بودن پوست، اهمیت بالایی دارد. همچنین زیست دوگانه در خشکی و آب هم از دلایل دیگر آن است.
نقش پوست در تنفس
پوست دوزیستان یکی از اعضای اصلی تنفس آنهاست. از طریق تبادل گازی، اکسیژن وارد بدن شده و دیاکسید کربن خارج میشود. این تنفس پوستی حتی در کنار تنفس ششی یا آبششی، بخش قابل توجهی از نیازهای تنفسی جانور را برطرف میکند.
غدد مخاطی و غدد سمی در پوست دوزیستان
پوست دوزیستان حاوی غددی است که دو وظیفه اصلی بر عهده دارند:
- غدد مخاطی پوست را مرطوب نگه میدارند.
- غدد سمی، مادهای ترشح میکنند که جانور را از گزند شکارچیان در امان نگه میدارد.
چرا دوزیستان به آلودگی حساس هستند؟
به دلیل نازک بودن و قابلیت بالای جذب پوست، جانوران دوزیست به شدت نسبت به سموم و آلودگیهای محیطی حساس هستند. آلودگی آب یا خاک میتواند به سرعت از طریق پوست وارد بدن آنها شده و اثرات مخربی داشته باشد.
دوزیستان چگونه تنفس می کنند؟
تنفس دوزیستان به اشکال مختلفی انجام میشود که به نوع دوزیست و مرحله زندگی او از این زیست دوگانه بستگی دارد. به طور معمول این تنفس در مرحله لاروی یا ابتدایی زندگی به شکل آبششی و در بزرگسالی به صورت ششی است.
تنفس آبششی در مرحله لاروی
بسیاری از انواع آنها در ابتدای چرخه زندگی دوزیستان به صورت لارو در آب زندگی میکنند و مانند ماهیان از طریق آبشش تنفس میکنند. این مرحله که دگردیسی دوزیستان هم نام دارد، برای رشد و تغذیه در محیط آبی ضروری است.
تنفس ششی در بزرگسالی
با گذر از مرحله دگردیسی، مهره داران دوزیست بالغ ششهایی برای تنفس هوا تشکیل میدهند. البته ششهای دوزیستان به اندازه شش پستانداران کامل نیست و معمولا کیسهای شکل است. این تنفس همچنین از طریق کف دهان کامل میشود.
تنفس پوستی در دوزیستان
همانطور که گفته شد، تنفس دوزیستان تنها به ششها محدود نمیشود. جذب اکسیژن از طریق پوست مرطوب یک روش تنفسی مهم و مداوم در تمام طول عمر جانور است. این توانایی به خصوص در گونههایی که در آب زندگی میکنند یا دورههای طولانی را زیر آب میگذرانند، حائز اهمیت است.
آیا همه دوزیستان شش دارند؟
خیر، همه مهره داران دوزیست شش ندارند. برخی از دوزیستان دم دار مانند بعضی گونههای سمندر آبزی در مرحله بلوغ نیز تنفس آبششی خود را حفظ میکنند یا تنها به تنفس پوستی و دهانی متکی هستند. سسیلین نیز تنفس متفاوتی دارد و ممکن است ششهای ساده یا حتی فاقد شش باشند. این مسئله بیشتر به آبزی و خشکی زی بودن نوع دوزیست بستگی دارد.
دوزیستان چگونه تولید مثل می کنند؟
تولید مثل دوزیستان مرحله به مرحله از تخم گذاری، رشد جنین، تولد لارو و سپس با دگردیسی کامل میشود. این مراحل به شرح زیر هستند:
لقاح در دوزیستان
در بسیاری از انواع دوزیستان لقاح خارجی است و برای تشکیل شدن، خارج از بدن والدین در آب آزاد میشوند. اما در برخی گونهها مانند سسیلین و برخی گونههای سمندر لقاح داخلی است.
تخمگذاری در آب یا محیط مرطوب
تولید مثل دوزیستان عمدتا از طریق تخم گذاری صورت میگیرد. این تخم گذاری میتواند در برخی گونهها از یک ماه تا نه ماه بعد از لقاح زمان ببرد. بیشتر گونهها تخمهای خود را در آب یا محیطهای بسیار مرطوب رها میکنند. این تخمها معمولا فاقد پوسته سخت هستند و به رطوبت مداوم برای زنده ماندن نیاز دارند.
نکته: از دیگر ویژگی های دوزیستان جالب است بدانید که این تخمریزی میتواند در برخی گونهها حتی تا چندین هزار تخم در یک بار باشد.
رشد جنین و رویان
جنین در داخل تخم دوزیست با استفاده از مواد مغذی موجود رشد میکند. این دوره از چرخه زندگی دوزیستان بسیار حساس است و به دما و رطوبت محیط بستگی دارد.
لارو دوزیستان
لارو دوزیستان مانند بچه قورباغه مرحلهای از چرخه زندگی دوزیستان است که پس از خروج از تخم ظاهر میشود. لاروها معمولا آبزی هستند، با آبشش تنفس میکنند و ظاهری شبیه به ماهیان کوچک دارند.
دگردیسی در دوزیستان
دگردیسی در دوزیستان هم مرحله آخر است. این مرحله شامل فرآیندی است که طی آن لارو در نهایت یک جانور بالغ میشود. این مرحله زندگی حیوان آبزی و خشکی زی شامل تغییراتی در ساختار بدن مانند از بین رفتن آبشش و رشد شش، تغییر در سیستم گوارش و اندامهای حرکتی است. پس از ویژگی های دوزیستان میتوان گفت پس از مدتی بچه قورباغهای که شبیه یک ماهی یا کرم بود، کمکم دست و پا درمیآورد.
چرخه زندگی دوزیستان
به طور مختصر به چرخه زندگی دوزیستان اشاره کردیم، اما برای اینکه بتوانید در متنی درباره دوزیستان برای تحقیق مدرسه جزئیات را دقیقتر ذکر کنید، با این چرخه زندگی دوزیستان به طور کاملتر آشنا شوید:
چرخه زندگی قورباغه
چرخه زندگی قورباغه نمونهای واضح از چرخه زندگی دوزیستان است. این چرخه با تخم گذاری در آب آغاز شده و پس از طی مراحل لاروی و دگردیسی، به قورباغه بالغ ختم میشود.
مراحل رشد از تخم تا بلوغ
مراحل رشد قورباغه به طور خلاصه به ترتیب زیر است:
- تشکیل دوزیست در تخم
- لارو (بچه قورباغه)
- مراحل میانی دگردیسی (رشد پاها، از بین رفتن دم و آبشش)
- قورباغه بالغ
بچه قورباغه چگونه به قورباغه بالغ تبدیل میشود؟
از طریق فرآیند دگردیسی دوزیستان یک بچه قورباغه یا لارو کمکم تغییر پیدا میکند و در نهایت قورباغه بالغ میشود. در این فرآیند دم تحلیل رفته، پاهای جلویی و عقبی رشد میکنند، آبششها ناپدید شده و ششها توسعه مییابند و سیستم گوارش برای تغذیه از طعمهها و به خصوص حشرات تغییر میکند.
تفاوت لارو و بالغ در دوزیستان
لارو قورباغه معمولا آبزی، دارای دم و آبشش است و اغلب گیاهخوار یا همهچیزخوار هستند. در مقابل، حیوانات دوزیست بالغ غالبا خشکی زی یا نیمهآبزی، دارای اندامهای حرکتی مناسب برای خشکی (پا) و فاقد دم (در برخی گونهها) بوده و گوشتخوار هستند.
دوزیستان چه می خورند؟
در پاسخی مختصر به «دوزیستان چه غذایی می خورند؟» میتوان گفت به دلیل چرخه خاص زندگی خود، معمولا همهچیزخوار محسوب میشوند. به عبارتی تغذیه و غذای دوزیستان در دوران مختلف لاروی و بلوغ متفاوت است.
غذای دوزیستان بالغ
بیشتر مهره داران دوزیست بالغ گوشتخوار هستند. رژیم غذایی آنها شامل حشرات، کرمها، عنکبوتها، حلزونها، بندپایان و البته گاهی مهره داران کوچک یا حتی برخی پرندگان است.
غذای لاروها و بچه قورباغهها
لاروها معمولا گیاهخوار یا همهچیزخوار هستند و از جلبکها و مواد آلی موجود در آب تغذیه میکنند. این تفاوت در غذای دوزیستان در مراحل مختلف زندگی به آنها کمک میکند تا با منابع غذایی متفاوتی سازگار شوند.
روش شکار در قورباغهها و سمندرها
به چشمان درشت و زبان دراز قورباغه دقت کردهاید؟ این ویژگیها به این حیوانات دوزیست در شکار کمک میکند. در واقع قورباغه اغلب با استفاده از زبان چسبنده و سریع خود طعمه را شکار میکند. سمندر و برخی دیگر از دوزیستان آبزی و خشکی زی ممکن است با دهان باز و مکش آب طعمههای کوچک را به داخل دهان خود بکشند یا با حرکات سریع بدن طعمه را بگیرند.
ساختار بدن و دستگاه های مهم دوزیستان
به طور کلی ساختار بدنی ساده از ویژگی های دوزیستان است که نسبت به بسیاری از گونههای دیگر و از جمله پستانداران، سادهتر است. این ساختار شامل اسکلت، سیستم گردش خون، سیستم عصبی، گوارشی و دفعی میباشد.
اسکلت دوزیستان
اسکلت دوزیستان از جمله وزغ و سمندر استخوانی است و از ستون مهرهها، جمجمه، استخوانهای اندامها و کمربند شانهای و لگنی تشکیل شده است. به غیر از سمندر، اغلب حیوانات دوزیست دارای دو دست و دو پا دارند. این ساختار از زندگی در خشکی پشتیبانی میکند.
سیستم گردش خون دوزیستان
سیستم گردش خون دوزیستان در زمان لاروی و بلوغ متفاوت است. این سیستم در زمان لاروی مشابه ماهی و در زمان بلوغ شامل قلبی با یک بطن منفرد و دو دهلیز است که خون را در بدن به گردش درمیآورد. این سیستم خون اکسیژندار و بدون اکسیژن را تا حدی مخلوط میکند.
سیستم عصبی دوزیستان
سیستم عصبی شامل مغز و نخاع است. مغز دوزیستان نسبت به ماهیها تکامل یافتهتر است، اما هنوز پیچیدگی مغز خزندگان و پستانداران را ندارد. در ضمن گفته میشود که حیوانات دوزیست دارای قابلیت درک درد هستند. آنها دارای گوش خارجی مانند بسیاری از حیوانات دیگر نیستند، اما نوعی پرده صماخ (گوش میانی) آنها است که قدرت بالایی دارد.
سیستم گوارشی دوزیستان
دستگاه گوارش دوزیستان شامل دهان، مری، معده، روده و مخرج است. طول روده در دوزیستان گیاهخوار مانند سسیلین بیشتر از گوشتخوار است. همچنین از ویژگی های دوزیستان در برخی گونهها تغذیه از طریق بافت چربی یا کبد مواد غذایی برای زمانهای خاص است.
سیستم دفعی دوزیستان
سیستم دفعی شامل کلیهها و مثانه است که مواد زائد نیتروژنی را از خون فیلتر کرده و به صورت ادرار اوره و آمونیاک دفع میکنند. اغلب آنها دارای دو کلیه هستند که در قسمت سقف بدن قرار دارد.
دوزیستان چگونه از خود دفاع می کنند؟
سیستم دفاعی حیوانات دوزیست برای زنده ماندن و بقای آنها اهمیتی حیاتی دارد. این دفاع دوزیستان در انواع دوزیستان مختلف است و چنین مواردی را شامل میشود:
- استتار: بسیاری از انواع دوزیستان با استفاده از رنگ و طرح بدن خود، خود را با محیط اطرافشان هماهنگ میکنند تا از دید شکارچیان پنهان بمانند. این یکی از رایجترین خصوصیات دوزیستان است.
- ترشح مواد سمی: برخی از آنها مانند وزغ و سمندر از طریق غدد پوستی خود موادی سمی ترشح میکنند که این سم دوزیستان میتواند شکارچیان را دفع کند یا حتی برای آنها کشنده باشد.
- هشدار رنگی: برخی گونههای سمی مانند سمند دارای رنگهای روشن و جالبتوجه هستند که به شکارچیان در مورد خطرناک بودنشان هشدار میدهد. این رنگ پوست آنها به شکارچی نشان میدهد که سمندرها سمی هستند.
- رفتارهای دفاعی در سمندر و وزغ: سمندر ممکن است با جدا کردن دم خود یا قرار گرفتن در حالت تدافعی، شکارچی را فریب دهد. وزغ نیز با باد کردن بدن خود، بزرگتر به نظر میرسند و گاهی با پرتاب مواد سمی از خود محافظت میکنند.
آیا دوزیستان در خطر نابودی هستند؟
متاسفانه بسیاری از مهره داران دوزیست در سراسر جهان با کاهش شدید جمعیت هستند و به این ترتیب دوزیستان در خطر انقراض و نابودی قرار دارند. دلایل متعددی برای این وضعیت وجود دارد که مهمترین آنها شامل تخریب و آلودگی زیستگاه دوزیستان است. از بین رفتن مناطق مرطوب، جنگلها و دیگر زیستگاههای طبیعی که حیوانات دوزیست به آنها وابسته هستند، به دلیل توسعه شهری و کشاورزی تاثیر زیادی در کاهش جمعیت آنها دارد. علاوه بر این، آلودگی آب و خاک ناشی از سموم کشاورزی، فاضلاب صنعتی و زبالهها به دلیل پوست نازک و نفوذپذیر دوزیستان تاثیرات مخربی بر سلامت و بقای آنها دارد.
پس اگر میپرسید چرا دوزیستان در خطر نابودی هستند، پاسخ این سوال در مجموعهای از عوامل محیطی و زیستی است. البته عوامل دیگری نیز به این بحران دامن میزنند. حفره لایه اوزون که منجر به افزایش تابش فرابنفش (UV) به سطح زمین میشود، برای تخمها و لاروهای دوزیستان بسیار مضر است و میتواند باعث جهشهای ژنتیکی و مرگومیر بالا شود.
همچنین شیوع بیماریهای نوظهور مانند عفونتهای قارچی عامل مرگ بسیاری از حیوانات دوزیست در سراسر جهان بوده است. قارچ کشنده به پوست دوزیستان حمله کرده و در تنفس و جذب آب آنها اختلال ایجاد میکند. ترکیب این عوامل زنگ خطری جدی برای آینده جانوران دوزیست و اکوسیستمهایی است که آنها نقش مهمی در حفظ تعادل آنها دارند.
مفهوم دوزیستان برای کلاس سوم و نهم
برای دانشآموزان سال سوم ابتدایی مفهوم دوزیستان را اینگونه سادهسازی میکنیم: حیوانات دوزیست گروهی از جانوران هستند که بخشی از زندگی خود را در آب و بخشی دیگر را در خشکی میگذرانند و در کودکی آبشش و در بلوغ شش دارند. پوست آنها براق است و از طریق آن نفس هم میکشند. این اطلاعات برای انجام یک تحقیق دوزیستان سوم ابتدایی بسیار مناسب است و با مثالهایی مانند تفاوت ظاهر قورباغه و وزغ به خوبی درک میشود. همچنین برای پاسخ به این سوال که قورباغه و سمندر از چه گروهی هستند؟ باید گفت آنها هم جزو دوزیستان محسوب میشوند. گفتنی است اگر به دنبال شناخت حیوانات اهلی و وحشی هم هستید این مطلب بلاگ مدرسه سلام برای شما نوشته شده است.
برای دانشآموزان کلاس نهم سطح آموزش تخصصیتر است. در یادگیری آنها طبقه بندی جانوران دوزیست به صورت علمی بررسی میشود که شامل دوزیستان بیدم، دمدار و بیدستوپا است. دانشآموزان میتوانند در متن درباره دوزیستان برای تحقیق خود به ویژگیهای زیستی مهمی که در مطلب ذکر کردیم، نظیر خونسرد بودن، تنفس پوستی، چرخه زندگی دوزیستان و فرآیند دگردیسی اشاره کنند. نوشتن درباره این نکات پایه علمی قوی برای یک تحقیق دوزیستان در سطح مدرسه ایجاد میکند و به دانشآموز کمک میکند تا شناخت جامعتری از نحوه سازگاری این موجودات با محیط کسب کند.
دانستنی های جالب درباره دوزیستان
حال که به خوبی دنیای دوزیستان را یاد گرفتیم و ویژگی های دوزیستان چه مواردی را دربرمیگیرد، اطلاع از چند دانستنی جالب خالی از لطف نخواهد بود و به تکمیل اطلاعات ما از این جانوران کمک میکند. در این قسمت چندین دانستنی جالب را پوشش دادهایم.
بزرگ ترین دوزیست جهان
بزرگ ترین دوزیست جهان سمندر غولپیکر چینی است که میتواند تا ۱.۸ متر طول داشته باشد.
کوچک ترین دوزیست جهان
کوچکترین دوزیست جهان قورباغه آمائو است که طولی کمتر از ۸ میلیمتر دارد. به این قورباغه ریزقورباغه هم میگویند چراکه در واقع به اندازه یک مگس است.
آیا همه دوزیستان در آب زندگی میکنند؟
خیر، همانطور که از نامشان پیداست، دوزیستان زندگی دوگانه دارند. در حالی که بسیاری از مراحل زندگی خود را به آب وابسته هستند، بسیاری از بالغین قادر به زندگی در خشکیهای مرطوب نیز میباشند. حتی بعضی از آنها کامل آبزی و خشکی زی هستند و به هر دو محیط نیاز ندارند.
آیا لمس قورباغه باعث زگیل میشود؟
این یک باور غلط رایج است. زگیلها در انسانها توسط ویروس پاپیلوما انسانی ایجاد میشوند و تماس با قورباغه هیچ ارتباطی با ابتلا به زگیل ندارد.
دوزیستان ایران کداماند؟
ایران زیستگاه گونههای متنوعی از دوزیستان است. برخی از حیوانات دوزیست در ایران شامل انواع قورباغه، وزغ (مانند وزغ بلوچی) و سمندر (مانند سمندر لرستانی و سمندر آذربایجانی) هستند. همچنین سمندر تاجدار، سمندر آتشین، قورباغه درختی و قورباغه مرداب از دیگر انواع معرف محسوب میشوند.
جمع بندی
دوزیستان گروهی منحصر به فرد از مهره داران خونسرد هستند که زندگی دوگانه خود را بین زیستگاه دوزیستان آبی و خشکی بنا کردهاند. پوست مرطوب دوزیستان که فاقد مو و پولک است، به آنها در جذب رطوبت و اکسیژن کمک میکند، آنها را در برابر خشکی آسیبپذیر میسازد و دلیل اصلی وابستگی بسیاری از گونهها به محیطهای مرطوب یا آبی است. این پوست نازک همچنین نقش مهمی در تنفس پوستی دارد که مکملی برای تنفس از طریق ششها در مراحل بلوغ یا آبششها در مراحل لاروی است.
بیشتر دوزیستان، از جمله قورباغهها، دگردیسی قورباغه را تجربه میکنند. این دگردیسی فرآیندی است که طی آن لارو دوزیستان (مانند بچه قورباغه) با آبشش و دم در طی مراحل رشد به جانوری بالغ با شش و اندامهای حرکتی مناسب برای خشکی تغییر پیدا میکند. تخم گذاری دوزیستان در آب یا محیطهای مرطوب آغازگر این چرخه حیات است. این جانوران با تنوع زیستی خود در سه راسته اصلی بیدمان، دمداران و بیدستوپا نقشی اساسی در تعادل اکوسیستمها ایفا میکنند و وجودشان نشاندهنده سلامت محیط زیست است.
سوالات متداول
دوزیستان خونسرد هستند و گروهی از مهره داران محسوب میشوند که بیشتر عمر خود را بین محیط آبی و خشکی میگذرانند.
نام دوزیست به دلیل داشتن دو زندگی متفاوت (در آب و در خشکی) برای این جانوران انتخاب شده است.
ویژگیهای اصلی آنها شامل خونسرد بودن، داشتن پوست مرطوب و نازک، تنفس از طریق پوست، شش یا آبشش (بسته به مرحله زندگی) و اغلب طی کردن فرایند دگردیسی است.
دوزیستان به سه دسته اصلی تقسیم میشوند. بیدمان مانند قورباغه و وزغ، دمداران مانند سمندر و بیدستوپا مانند سسیلین هستند.
قورباغه پوستی صاف و مرطوب دارد، پاهای بلند برای جهیدن دارد و در نزدیکی آب زندگی میکند. وزغ پوستی خشکتر و زگیلدار دارد، بدنش تپلتر است و میتواند مسافتهای بیشتری را روی خشکی طی کند.
پوشش بدن دوزیستان، پوست نازک، مرطوب و بدون پولک یا مو و پشم است که نقش مهمی در تنفس و جذب آب دارد.
تنفس دوزیستان بسته به مرحله زندگی و گونه متفاوت است. لاروها با آبشش تنفس میکنند، در حالی که بالغین از طریق ششها و همچنین از طریق پوست مرطوب خود (تنفس پوستی) عمل تنفس را انجام میدهند.
تولید مثل در دوزیستان معمولا از طریق تخم گذاری صورت میگیرد. بیشتر گونهها تخمهای خود را در آب یا محیطهای مرطوب میگذارند و لقاح در بسیاری از آنها خارجی است.
چرخه زندگی قورباغه با تخم گذاری دوزیستان در آب آغاز میشود، سپس از تخم، لارو (بچه قورباغه) خارج میشود که با آبشش تنفس میکند. لارو طی فرایند دگردیسی به قورباغه بالغ تبدیل میشود که قادر به زندگی در خشکی و تنفس با شش است.
میتوانید حیوانات دوزیست را به عنوان جانوران دو خانهای با زندگی دوگانه معرفی کنید که نیمی از زندگیشان در آب و نیمی در خشکی میگذرد، درست مثل قورباغههایی که از تخم به بچه قورباغه و سپس به قورباغه کامل تبدیل میشوند.
در تحقیق مدرسه میتوانید به تعریف دوزیستان، ویژگیهای فیزیکی (پوست مرطوب، خونسرد بودن)، چرخه زندگی (تخم گذاری، لارو دوزیستان، دگردیسی قورباغه)، انواع آنها (قورباغه، سمندر، وزغ)، زیستگاه دوزیستان و رژیم غذایی بپردازید. تمامی نکات را در مطلب شرح دادهایم.
