اگر تا به حال یک برگ را با دقت در دست گرفته و به خطوط باریک روی آن نگاه کرده باشید، شبکهای از مسیرهای ظریف را دیدهاید که از وسط برگ شروع میشوند و تا گوشه و کنار آن کشیده میشوند. این خطوط که در درس رگبرگ چیست علوم ششم و پنجم با نام رگبرگ شناخته میشوند، نقشی حیاتی در زندگی گیاه دارند.
رگبرگها تنها یک نقش تزئینی روی برگ نیستند بلکه شاهراه انتقال آب، مواد معدنی و غذای ساختهشده در گیاه به شمار میروند و در عین حال به برگ شکل و استحکام میبخشند. در این مطلب به زبان ساده توضیح میدهیم که رگبرگ چیست، از چه بخشهایی تشکیل شده، چه کاری انجام میدهد و چند نوع دارد.
رگبرگ چیست؟
رگبرگها خطوط و لولههای بسیار باریکی هستند که در سراسر پهنک برگ گسترده شدهاند و مانند شبکهای بههمپیوسته تمام سطح برگ را پوشش میدهند. در واقع رگبرگ همان انشعابات آوندهای گیاه است که از ساقه و از طریق دمبرگ وارد برگ میشوند. هر برگ معمولا یک رگبرگ اصلی و ضخیم در وسط خود دارد که از دمبرگ به درون پهنک کشیده میشود؛ به این رگ ضخیم میانی، رگبرگ اصلی یا میانرگ گفته میشود.
از این رگ اصلی، رگبرگهای فرعی و باریکتری منشعب میشوند و این رگبرگهای فرعی نیز به مسیرهای ریزتری تقسیم میگردند تا آب و مواد را به دورترین نقاط برگ برسانند. برای همین میگویند رگبرگها در حقیقت دستهای از آوندهای چوبی و آبکشی هستند که در دل برگ پخش شدهاند.
اولین نفری باشید که از اخبار و اطلاعیههای مرتبط با پایه تحصیلیتان باخبر میشود!
ساختار رگبرگ از چه چیزی تشکیل شده است؟
برای آنکه بدانیم رگبرگ چگونه کار میکند، باید با ساختار درونی آن آشنا شویم. هر رگبرگ از بافتهای آوندی ساخته شده که دو نوع آوند اصلی در آن وجود دارد.
آوند چوبی
نوع اول آوند چوبی است که وظیفه آن انتقال آب و مواد معدنی جذبشده از خاک، از ریشه به سمت بالا و رساندن آن به برگ است. این آوند مانند لولهای عمل میکند که جریان آب را همواره از پایین به بالا هدایت میکند.
آوند آبکشی
نوع دوم آوند آبکشی نام دارد که کارش انتقال مواد غذایی ساختهشده در برگ به سایر بخشهای گیاه است. برخلاف آوند چوبی، آوند آبکشی میتواند مواد را در هر جهتی که گیاه نیاز داشته باشد جابهجا کند. این دو آوند در کنار هم مجموعهای به نام دسته آوندی را تشکیل میدهند که قلب تپنده هر رگ برگ به شمار میآید.
کار رگبرگ چیست؟
شاید مهمترین پرسشی که در درس رگبرگ علوم پنجم مطرح میشود همین باشد که وظیفه اصلی رگبرگ چیست. رگبرگها در عمل دو نقش کلیدی و جدانشدنی بر عهده دارند که بقای گیاه به آنها وابسته است:
- انتقال آب و مواد غذایی: رگبرگها آب و مواد معدنی را که ریشه از خاک جذب کرده، از طریق ساقه به برگ میرسانند و در مقابل، غذای ساختهشده در برگ را به بقیه قسمتهای گیاه منتقل میکنند. به بیان ساده، رگبرگ مسیر رفتوآمد آب و غذا در گیاه است.
- ایجاد استحکام و نگهداری شکل برگ: رگبرگها مانند اسکلت و چارچوب برگ عمل میکنند. این شبکه بههمپیوسته باعث میشود برگ شکل و حالت خود را حفظ کند، در برابر پارگی و آسیب مقاومتر باشد و بهراحتی نشکند یا خرد نشود.
اگر رگبرگ نباشد آب و مواد غذایی به سلولهای برگ نمیرسد و برگ نمیتواند عمل فتوسنتز را بهدرستی انجام دهد. در چنین حالتی گیاه غذای کافی نمیسازد و عملا توان زنده ماندن خود را از دست میدهد.
رابطه رگبرگ با آوند و ساقه
در ادامه میخواهیم بدانیم که که آوند چیست و چه ارتباطی با رگبرگ دارد. آوندها لولههای بسیار باریکی هستند که در ساقه و برگ گیاه وجود دارند و آب و مواد مغذی خاک را در سراسر گیاه جابهجا میکنند. این لولهها آب را از ریشه جذب کرده و به قسمتهای بالایی گیاه میرسانند. ساقه نیز نقش پل ارتباطی را ایفا میکند؛ به این معنا که آوندهای درون ساقه، آب و مواد را از ریشه به سمت برگ هدایت میکنند و سپس همین آوندها از طریق دمبرگ وارد برگ شده و رگبرگ را پدید میآورند.
بنابراین میتوان گفت رگبرگ ادامه و انشعاب همان آوندهایی است که در ساقه جریان دارند و این سه بخش یعنی ریشه، ساقه و برگ در قالب یک سامانه آوندی یکپارچه با هم همکاری میکنند.
انواع رگبرگ و آرایش آنها
اگر به برگ گیاهان گوناگون دقت کنید، میبینید که نحوه چیده شدن رگ برگها همیشه یکسان نیست. به نحوه آرایش و چیدمان رگبرگها روی پهنک، اصطلاحا آرایش رگبرگی گفته میشود که در گیاهان مختلف فرق دارد و حتی پایهای برای شناسایی گیاهان به شمار میرود. رگبرگها از نظر آرایش به چند دسته اصلی تقسیم میشوند:
رگبرگ موازی
در این حالت رگبرگها در طول برگ بهموازات یکدیگر کشیده میشوند و یکدیگر را قطع نمیکنند. این نوع آرایش در گیاهان تکلپه مانند برنج، ذرت، گندم، سوسن و انواع علفها دیده میشود.
رگبرگ شبکهای
در این آرایش رگبرگها بهشکل شاخهشاخه و درهمتنیده در سطح برگ پخش میشوند و ظاهری توری و شبکهمانند به برگ میدهند. این نوع رگبرگ مخصوص گیاهان دولپه است و در بیشتر درختان میوه، سبزیجات و گلها دیده میشود.
آرایش شبکهای خود به دو شکل شناختهشده تقسیم میشود؛ نوع شانهای یا پر مانند که در آن چند رگ کوچک از یک رگبرگ اصلی منشعب میشوند، مانند برگ درختان نارون و بلوط و نوع پنجهای که در آن چند رگ اصلی از محل اتصال دمبرگ به برگ، مثل انگشتان یک دست، پخش میشوند و در برگ افرا دیده میشود.
برخی گیاهان مانند درخت کهنسال ژینکو، آرایش بادبزنی و دوشاخهای ویژهای دارند که با الگوهای رایج تفاوت دارد.
نقش رگبرگ در فتوسنتز و زندگی گیاه
برگ اندامی است که مسئولیت اصلی ساختن غذا را در گیاه بر عهده دارد. برگها با جذب نور خورشید و گاز کربندیاکسید هوا، فرایند فتوسنتز را انجام میدهند و غذای موردنیاز گیاه را تولید میکنند. اما این فرایند بدون حضور رگبرگ ناقص میماند.
رگبرگها آبی را که برای فتوسنتز ضروری است از ریشه و ساقه به سلولهای برگ میرسانند و پس از پایان کار، غذای ساختهشده را برمیدارند و به سایر اندامهای گیاه میفرستند تا صرف رشد شود یا برای روزهای آینده ذخیره گردد.
برای همین میگوییم برگ و رگبرگ در کنار هم و بهصورت یک تیم کار میکنند؛ یکی نور و گاز کربندیاکسید را جذب میکند و دیگری آب و مواد را میرساند و محصول نهایی را توزیع میکند.
نتیجهگیری
در این مطلب از بلاگ مجموعه سلام رگ برگها شبکهای از لولههای باریک و درهمتنیده هستند که در سراسر برگ گسترده شدهاند و از انشعاب آوندهای ساقه پدید میآیند. این رگها با کمک آوند چوبی و آوند آبکشی، آب و مواد معدنی را از ریشه به برگ میرسانند و غذای ساختهشده در برگ را به دیگر بخشهای گیاه منتقل میکنند.
در کنار این نقش انتقالی رگبرگها به برگ استحکام میدهند و شکل آن را حفظ میکنند. آرایش رگبرگها نیز در گیاهان مختلف فرق دارد و به دو صورت کلی موازی و شبکهای دیده میشود. در یک جمله میتوان گفت بدون رگبرگ، نه فتوسنتز بهدرستی انجام میشود و نه گیاه میتواند به زندگی خود ادامه دهد. پس این خطوط ظریف روی برگ، یکی از مهمترین رازهای زنده ماندن گیاهان هستند.
سوالات متداول
رگبرگ رشتههای باریک و برجستهای است که روی پهنک برگ دیده میشود و در واقع ادامه آوندهای ساقه درون برگ است.
وظیفه رگ برگ رساندن آب و مواد معدنی به سلولهای برگ (با آوند چوبی) و انتقال مواد غذایی ساختهشده در فتوسنتز به سایر بخشهای گیاه (با آوند آبکشی) است.
رگبرگ دو نوع اصلی دارد؛ رگبرگ موازی و رگبرگ شبکهای (منشعب). در رگبرگ موازی رگبرگها کنار هم و بهموازات کشیده میشوند و در رگبرگ شبکهای رگبرگها مانند تور به هم وصل میشوند.
رگبرگ موازی یعنی رگبرگهای برگ بهجای انشعاب و تشکیل شبکه بهصورت خطوط موازی و کنار هم از پایین تا نوک برگ امتداد پیدا کنند.
رگبرگ از دو نوع آوند تشکیل شده است؛ آوند چوبی (Xylem) که آب و مواد معدنی را از ریشه به برگ میرساند و آوند آبکشی (Phloem) که مواد غذایی ساختهشده در فتوسنتز را منتقل میکند.
خیر تنها گیاهان آوندی رگبرگ دارند. گیاهان سادهای مانند خزه آوند و رگبرگ واقعی ندارند و آب و مواد را بهصورت مستقیم بین سلولها جابهجا میکنند.
