دوران کودکی، دوران بسیار مهم و حساسی است و گاهی وقایع نگرانکننده جهان، مانند جنگ آرامش این دوره را بر هم میزند. کودکان، با درک محدود و دنیای احساسی پیچیدهشان، اخبار مربوط به جنگ را به شیوهای متفاوت از بزرگسالان تجربه میکنند؛ تجربهای که میتواند با ترس، اضطراب و نگرانی همراه باشد. در این مقاله با تکیه بر اصول روانشناسی، به بررسی چگونگی صحبت درباره جنگ با کودکان و مدیریت واکنشهای نگرانکننده در آنها پس از مواجهه با اخبار میپردازدیم تا به والدین کمک کنیم با ایجاد یک محیط باثبات، حس امنیت را در کودکان تقویت کنند.
چرا اخبار جنگ برای کودکان ترسناک و استرسزا است؟
درک و تفسیر موضوعات انتزاعی برای کودکان ممکن است سخت و محدود باشد، بنابراین کودکان قادر به تحلیل برخی اخبار نیستند و این موضوع میتواند سبب ایجاد ترس و استرس در آنها شود. ناتوانی کودکان در تحلیل اخبار نگرانکننده، مانند اخبار جنگ، به دلایل مختلفی اتفاق میافتد که در ادامه به بررسی آنها میپردازیم.
- درک محدود از فاصله و انتظار: کودکان نمیدانند احتمال وقوع رویدادی که در مورد آن شنیدهاند چقدر است و آن رویداد در چه بازه زمانی رخ میدهد.
- تفکر «همه یا هیچ»: کودکان انعطاف ذهنی بزرگسالان را ندارند و رویدادی مانند جنگ را بسیار پیچیدهتر و دردناکتر از آنچه هست تصور میکنند.
- قدرت بالای تصویرسازی: کودکان تمام موقعیتهای جنگ را ترسناک و دردناک تصور میکنند و توانایی عبور از وقایع کمتر نگرانکننده جنگ را نیز ندارند.
- تفکر خودمحورانه: کودکان بسیاری از رویدادهای اطراف را به خودشان ربط میدهند؛ بنابراین، مواجهه با اخبار جنگ برایشان با استرس و نگرانی بیشتری همراه است.
- ارتباط امنیت کودکان با امنیت بزرگسالان: بخش زیادی از مسئولیت بزرگسالان، ایجاد حس امنیت در خود و سپس انتقال آن به کودکان است، زیرا بزرگسالان مضطرب، حس اضطراب را به کودکان خود منتقل میکند.
تاثیر شنیدن اخبار جنگ بر سلامت روان کودکان
شنیدن مداوم اخبار جنگ میتواند اثرات نامطلوبی بر سلامت روان کودکان داشته باشد. این اثرات میتواند شامل افزایش احساس اضطراب و نگرانی در کودکان، پرسیدن سوالات تکراری در جهت اطمینان از امنیت خود و خانوادهشان، حساسیت نسبت به جدایی از والدین و یا تغییر در الگوی خواب (مانند دشواری در به خواب رفتن، کابوس دیدن، یا بیدار شدن مکرر) باشد.
همچنین کودکان ممکن است به جای نشان دادن نشانههای ترس زودرنج شوند، خیلی زود عصبانی شوند و از کوره در بروند و یا به رفتارهای سنین پایینتر برگردند یعنی تمایل داشته باشند کنار والدین بخوابند و نسبت به جدایی از والدین حساسیت زیادی نشان دهند. این علائم نشاندهنده فشار روانی است که کودک تجربه میکند اما اگر با این واکنش ها با درک درست و با هدف ایجاد حس اطمینان در کودکان برخورد شود، میتواند موقتی باشد.
کودکان چگونه اخبار جنگ را درک میکنند؟
درک کودکان از اخبار جنگ، بهویژه در سنین ۶تا۱۲سالگی، با بزرگسالان تفاوت زیادی دارد. بر اساس نظریه مراحل رشد شناختی پیاژه، کودکان خردسال (پیشعملیاتی) توانایی درک مفاهیم انتزاعی را ندارند و بیشتر به سمت تفکر نمادین و تصویرسازی گرایش دارند.
کودکان دبستانی (مرحله عملیات عینی) شروع به درک منطق سادهتر میکنند، اما همچنان ممکن است در تفسیر جزئیات پیچیده یا پیامدهای بلندمدت مسائل دچار مشکل شوند. آنها بیشتر بر اطلاعات عینی و مستقیم تمرکز میکنند و جزئیات تکاندهنده میتواند تاثیر عمیقی بر آنها بگذارد.
اولین نفری باشید که از اخبار و اطلاعیههای مرتبط با پایه تحصیلیتان باخبر میشود!
واکنش کودکان به اخبار جنگ در سنین مختلف
کودکان در سنین مختلف، بسته به سطح درک شناختی و رشد عاطفی خود، واکنشهای متفاوتی به اخبار جنگ نشان میدهند. درک این تفاوتها برای والدین ضروری است تا بتوانند حمایت لازم را به کودک خود ارائه دهند. در ادامه دلایل و علائم اضطراب جنگ در کودکان دبستانی را بررسی میکنیم.
ترس و اضطراب جنگ در کودکان دبستانی
کودکان دبستانی در مرحلهای از رشد هستند که درک کاملی از اتفاقات و رویدادها و توان تحلیل پیچیدگیهای اجتماعی را ندارند اما به جای آن حساسیت هیجانی بالایی نسبت به فضای خانه، مدرسه و جامعه دارند.
شنیدن مداوم اخبار جنگ میتواند در آنها احساس اضطراب، نگرانی و ناامنی ایجاد کند. آنها ممکن است علائمی مانند بیخوابی، کابوسهای شبانه، اضطراب مداوم، افزایش پرخاشگری یا بازگشت به رفتارهای دوران خردسالی (مانند وابستگی بیشتر به والدین) از خود نشان دهند که این واکنشها اغلب ناشی از احساس ناامنی درونی آنهاست.
آیا باید درباره جنگ با کودکان صحبت کنیم یا آن را پنهان کنیم؟
این سوالی است که بسیاری از والدین با آن درگیر هستند. برای پاسخ به آن باید گفت نه پنهانکاری کامل لازم است و نه مواجهه بیپرده، یعنی اگر کودکمان در مورد اخبار سوالی نمیپرسد یا واکنشی نشان نمیدهد باز هم لازم است فضای امن گفتوگو را برای او فراهم کنیم، سپس با بدون پرداختن به جزئیات بیش از اندازه، متناسب با سن کودک با او گفتوگو کنیم.
چرا پنهان کردن کامل اخبار جنگ از کودکان همیشه مفید نیست؟
پنهان کردن کامل اخبار جنگ از کودکان، اگرچه ممکن است با نیت خوب انجام شود، اما همیشه بهترین راه حل نیست. کودکان ممکن است از طریق همسالان، رسانهها یا منابع دیگر به اطلاعاتی دست پیدا کنند که درک نادرستی از آنها دارند. این عدم قطعیت و اطلاعات ناقص میتواند اضطراب آنها را بیشتر کند.
علاوه بر این، پنهانکاری ممکن است باعث شود کودک احساس کند که والدینش او را درک نمیکنند یا از او حمایت کافی نمیکنند. مهم است که کودکان احساس کنند میتوانند در مورد نگرانیهایشان با والدین خود صحبت کنند.
چه مقدار اطلاعات درباره جنگ برای کودک مناسب است؟
میزان اطلاعاتی که درباره جنگ برای کودکان مناسب است، باید همواره متناسب با سن، سطح درک و میزان تحمل هیجانی آنها تنظیم شود. پاسخها باید کوتاه، ساده و روشن باشند و از ارائه جزئیات بیش از اندازه یا مبهم به کودک باید پرهیز کرد. همچنین تمرکز اصلی گفتگو باید بر انتقال حس آرامش و امنیت و ارائه حس اطمینان در مراقبت از کودک باشد.
چگونه اخبار جنگ را برای کودکان توضیح دهیم؟
برای توضیح اخبار جنگ برای کودکان از زبان ساده و قابل فهم استفاده کنید، از استفاده از اصطلاحات پیچیده و جزئیات زیاد پرهیز کنید. اطلاعات را به صورت محدود و کنترل شده ارائه دهید و در هنگام ارائه اطلاعات به سن کودک توجه کنید یعنی برای کودکان خردسال، ارائه حس امنیت و اطمینانبخشی هنگام صحبت درباره جنگ کافی است اما برای کودکان بزرگتر، بعد از گوش دادن به سوالات آنها میتوان پاسخهای صادقانه و آرامشبخش و متناسب با درک آنها ارائه داد.
اصول روانشناسی در صحبت درباره جنگ با کودکان
برای صحبت درباره جنگ با کودکان، رعایت اصول روانشناسی زیر ضروری است. این سه اصل اولیه به شرح زیر است:
- ایجاد و حفظ حس امنیت و ثبات در کودکان: باید تلاش کنیم هر اطلاعاتی که حس امنیت در کودکان را مختل میکند، مدیریت کنیم.
- مدیریت هیجانات بزرگسالان: لحن، چهره، نحوه بیان و رفتار بزرگسالان بیشتر از محتوای خبری که کودکان میشنوند روی آنها تاثیر میگذارد بنابراین نیاز است تا بزرگسالان هنگام صحبت درباره جنگ با کودکان هیجانات خود را کنترل کنند.
- نحوه پاسخ دادن به سوالات کودکان: اگر کودک از شما سوالی پرسید باید بدانید که اصلا نیازی به دانستن جزئیات و تحلیلهای سیاسی و اجتماعی بزرگسالان از وضعیت را ندارد و همین که پاسخ به سوال او کوتاه، ساده و متناسب با سن او باشد، کافی است.
چطور به سوالهای کودکان درباره جنگ پاسخ دهیم؟
پاسخ به سوالات کودکان درباره جنگ باید ساده، قابل فهم و متناسب با سن آنها انجام شود. محدود به اطلاعات ضروری باشند یعنی جزئیات بیش از اندازه را حذف کنید.از ابهام در پاسخگویی یا پنهان کردن اطلاعات پرهیز کنید اما اطلاعات را کمتر از حد نیاز نیز ارائه ندهید. اگر کودک پیشزمینهای در مورد موضوع جنگ دارد، پاسخ خود را بر اساس آن تنظیم کنید. فراموش نکنید مهمترین بخش پاسخ به کودکان، ایجاد حس اطمینان در کودک درباره امنیت و مراقبت از او میشود.
اگر کودک از جنگ بترسد چه کنیم؟
اگر کودک از اخبار جنگ ترسیده است، مهم است که واکنشهای او را جدی بگیرید و راهکارهای حمایتی زیر را برای او ارائه دهید.
- به احساسات او اعتبار دهید و به او بگویید که درک میکنید چرا میترسد و احساساتش طبیعی است.
- بر اقداماتی که برای حفظ امنیت او و خانواده انجام میشود، تاکید کنید.
- با در آغوش گرفتن، صحبت کردن و گذراندن وقت با کودک از او حمایت عاطفی کنید.
- میزان قرار گرفتن کودک در معرض اخبار را کنترل کنید.
- اگر ترس کودک شدید است و زندگی روزمره او را مختل میکند، از یک روانشناس کودک کمک بگیرید.
اگر کودک بپرسد «آیا جنگ به ما میرسد؟» چه بگوییم؟
به جای پاسخ قاطع «نه» که ممکن است دروغ از آب درآید، بر روی امنیت فعلی و تلاشهایی که برای حفظ امنیت او انجام میشود، تمرکز کنید. میتوانید بگویید: «ما اینجا در خانه در امنیت هستیم و من و پدرت مراقب تو هستیم. همیشه تلاش میکنیم تو را در امان نگه داریم.» تاکید بر مراقبت والدین و ایجاد حس اطمینان در کودکان، نگرانی کودک را کاهش میدهد.
راههای کاهش اضطراب جنگ در کودکان
برای کاهش اضطراب ناشی از اخبار جنگ در کودکان، راهکارهای متعددی وجود دارد که میتوانید از آنها جهت کمک به کودکان خود استفاده کنید. برخی از این راهکارها به شرح زیر است:
- به نگرانیهای کودک با حوصله گوش دهید و اجازه دهید احساسات خود را بیان کند.
- هنگام صحبت با کودک با برقراری تماس چشمی و توجه کامل، به او نشان دهید که کاملا حواستان به او است و حس امنیت فیزیکی را به او منتقل کنید.
- سعی کنید برنامههای روزانه و روال عادی زندگی تا حد امکان ثابت باقی بماند.
- با انجام فعالیتهای آرامبخش مانند بازیهای خلاقانه، کتاب خواندن، یا فعالیتهای هنری که میتوانند به تخلیه هیجانات کودک کمک کنند در او حس آرامش ایجاد کنید.
- میزان تماشای اخبار توسط کودک را کنترل کنید و اجازه ندهید کودک بهطور مداوم در معرض اطلاعات قرار گیرد.
چگونه به کودک احساس امنیت بدهیم؟
ایجاد احساس امنیت در کودک، بهخصوص در شرایط جنگ، اولویت اصلی والدین است. این امر از طریق روشهای مختلفی صورت میگیرد که در بالا نیز به آنها اشاره کردیم. اما چند مورد دیگر از راهکارهای ایجاد حس امنیت در کودکان شامل موارد زیر است:
- تأکید بر جملههای اطمینانبخش مانند «تو در امان هستی» یا «ما اینجا کنار تو هستیم».
- حفظ ثبات در خانه و مدرسه برای کودکان
- در آغوش گرفتن و تماس فیزیکی با کودک
- وقت گذاشتن برای بازی و صحبتهای خانوادگی
والدین چگونه درباره اخبار جنگ با فرزندشان صحبت کنند؟
والدین باید هنگام صحبت درباره اخبار جنگ با فرزندان خود، سعی کنند آرامش خود را حفظ کنند تا اضطرابشان به کودک منتقل نشود، لحنی آرام و اطمینانبخش داشته باشند و پاسخهای ساده و صادقانه به کودک خود بدهند. همچنین این موضوع بسیار مهم است که والدین از خطاهای رایجی که در ادامه به آنها میپردازیم پرهیز کنند.
خطاهای بزرگسالان و والدین در مواجهه کودکان با اخبار نگرانکننده
والدین با نیت حمایت از کودک ممکن است واکنشهایی نشان دهند که سبب افزایش حس اضطراب در کودکان شود بنابراین دانستن خطاهای رفتاری زیر برای والدین در هنگام مواجهه کودکان با اخبار نگرانکننده مانند اخبار جنگ اهمیت زیادی دارد.
برخی از خطاهای بزرگسالان و والدین در مواجهه کودکان با اخبار نگرانکننده به شرح زیر است:
- نادیده گرفتن اخبار: گاهی بزرگسالان تصور میکنند اگر در مورد خبری صحبت نکنند کودک هم متوجه آن نخواهد شد اما باید بدانید که کودکان بسیار حساس هستند و تغییر فضای هیجانی خانه یا مدرسه را درک میکنند، بنابراین والدین لازم است اطلاعات مناسب با سن کودکان را در اختیار آنها قرار دهند.
- بیش از اندازه اطلاعات دادن به کودکان: والدین نباید کودک را مانند یک فرد بزرگسال تصور کنند و تمامی تحلیلهای ذهنیشان از وقایع جنگ را در اختیار کودک قرار دهند.
- در معرض قرار دادن کودکان در مقابل تصاویر و ویدیوهای نگران کننده: با روشن کردن مداوم تلویزیون در خانه یا دادن تلفن همراه به کودکان در شرایطی که ممکن است کودکان ویدیوهای نگرانکننده جنگ را در تلفن همراه والدین ببینند از دیگر خطاهای والدین در مواجهه کودکان با اخبار جنگ است.
- بیاعتبار کردن احساس نگرانی در کودکان: بیتوجهی به نگرانیهای کودکان سبب میشود کودکان در بیان احساساتشان محتاط باشند و آنها را بیان نکنند.
- انتقال اضطراب شخصی و حس ناامنی والدین به کودکان: با رفتارهای پرتنش و وسواسگونه مانند اصرار به خواباندن کودکان در کنار خود ممکن است حس اضطراب بیش از پیش به کودکان انتقال داده شود.
- دادن قولهای غیرواقع بینانه به کودکان: قولهایی مانند هیچ اتفاقی قرار نیست بیفتد یا من همیشه با تو هستم جزء خطاهای رایج والدین در مواجهه کودکان با اخبار جنگ است.
چگونه میزان دسترسی کودکان به اخبار را مدیریت کنیم؟
مدیریت دسترسی کودکان به اخبار امری حیاتی برای حفظ سلامت روان و احساس امنیت آنهاست. این مدیریت شامل ایجاد یک محیط امن و کنترل شده است که در آن کودکان بتوانند با اطلاعاتی که با سطح درکشان همخوانی دارد، مواجه شوند. برای مدیریت میزان دسترسی کودکان به اخبار لازم است مراحل زیر را انجام دهید:
- کودکان نباید بهصورت مستقیم و بدون نظارت عضو شبکههای اجتماعی باشند.
- والدین باید در مورد زمان و چگونگی تماشای اخبار در محیط خانه هوشیار باشند. ترجیحا، اخبار را زمانی تماشا کنند که کودکان حضور ندارند و اگر حضور دارند از انتخاب برنامههایی با محتوای آرامشبخش اطمینان حاصل کنند.
- فضایی امن ایجاد کنید که کودک بتواند آزادانه سوالات خود را درباره اخبار یا هر موضوعی که ذهنش را مشغول کرده بپرسد، سپس به سوالات او با دقت گوش دهید و با زبانی ساده و متناسب با سنش پاسخ دهید.
چه زمانی نگرانی کودک درباره جنگ نیاز به کمک مشاور دارد؟
نگرانی کودک درباره جنگ زمانی نیاز به کمک مشاور پیدا میکند که علائم نشاندهنده اضطراب شدید در او پس از ۲-۳ هفته همچنان پابرجا باشند. والدین بهتر است با دیدن هرکدام از این علائم حتما از حضور مشاور کمک گرفته تا سلامت روان کودکان بهطور طولانی مدت بهخطر نیفتد.
نشانههای اضطراب شدید جنگ در کودکان
نشانههای اضطراب شدید جنگ در کودکان میتواند شامل علائم روانی، رفتاری، جسمی و یا تحصیلی و اجتماعی باشد و جدی گرفتن آنها در حفظ سلامت روان کودکان اهمیت بسیاری دارد.
برخی نشانههای اضطراب شدید جنگ در کودکان به شرح زیر است:
- علائم روانی: علائمی مانند اضطراب، ترس، بیخوابی، گوشهگیریهای غیر معمول، گریههای مکرر و پرخاشگریهای شدید و نامناسب با موقعیت در کودکان.
- افت عملکرد: اختلال در عملکرد روزمره کودک مثل افت تحصیلی در مدرسه، دست کشیدن از فعالیتهای مورد علاقه و یا مختل شدن روابط اجتماعی کودک.
- علائم جسمی: مشکلات جسمی مانند سردردهای مکرر، دردهای شکمی، یا تهوعهای تکرارشونده بدون علت پزشکی مشخص که میتواند ناشی از استرس روانی کودکان باشد.
چه زمانی باید با روانشناس کودک مشورت کنیم؟
در صورتی که موارد ذکر شده در بخش «نشانههای اضطراب شدید جنگ در کودکان» مشاهده شود و علائم پس از ۲-۳ هفته همچنان پابرجا باشد و عملکرد کودک در جنبههای مختلف زندگی مختل شود لازم است که حتما از مشورت با یک روانشناس کودک کمک گرفته شود.
جمعبندی
در هنگام صحبت درباره جنگ با کودکان، کودکان نیازمند راهنمایی همدلانه از سوی بزرگسالان هستند. شناخت چگونگی تاثیر اخبار بر سلامت روان کودکان از جمله بروز علائم اضطراب، بیخوابی و رفتارهای پرخاشگرانه و خارج از روال در کودکان اولین گام در حفظ سلامت روان آنها است.
هنگام گفتوگو با کودکان ارائه اطلاعات متناسب با سن، استفاده از زبان ساده و تمرکز بر حفظ امنیت و ثبات، نقش کلیدی در کاهش ترس و نگرانی در آنها دارد. در نهایت، توجه به نشانههای اضطراب شدید و مراجعه بهموقع به مشاور، تضمینکننده سلامت روان بلندمدت کودکان در مواجهه با چالشهای دشوار جهان پیرامونشان خواهد بود.
