انواع رشتههای تحصیلی در متوسطه دوم ایران در سه شاخه رسمی نظری، فنیوحرفهای و کاردانش قرار میگیرند. شاخه نظری نیز چهار رشته ریاضی و فیزیک، علوم تجربی، ادبیات و علوم انسانی و علوم و معارف اسلامی را در بر میگیرد.
رشتههای صنعت، هنر، خدمات، کشاورزی و بسیاری از مهارتهای کامپیوتری عمدتا در هنرستانهای فنیوحرفهای و کاردانش ارائه میشوند. در ادامه مهمترین رشتههای تحصیلی موجود در ایران را در بلاگ مجموعه مدارس سلام بررسی میکنیم.
انواع رشتههای تحصیلی نظری
رشتههای نظری برای دانشآموزانی مناسبترند که با مطالعه، تحلیل مفاهیم، آزمونهای کتبی و آموزش دانشگاهمحور ارتباط خوبی دارند. این شاخه فقط مخصوص شاگردانی نیست که معدل بالاتری دارند. جنس یادگیری مهمتر است.
رشته ریاضی و فیزیک
رشته ریاضی برای کسی مناسب است که از پیدا کردن رابطه میان عددها، فرمولها، فضا و پدیدههای فیزیکی لذت میبرد. صبر در حل مسئله اهمیت زیادی دارد. درسهای محوری این رشته شامل ریاضی، هندسه، حسابان و آمار، فیزیک، شیمی و دروس عمومی دوره متوسطه است.
رشتههای دانشگاهی رایج پس از ریاضی شامل مهندسی کامپیوتر، برق، مکانیک، عمران، صنایع، معماری، مهندسی شیمی، آمار، ریاضیات، فیزیک و بعضی حوزههای بینرشتهای است.
فرصتهای شغلی این رشته شامل برنامهنویسی، تحلیل داده، طراحی صنعتی، کنترل پروژه، نقشهکشی، مدلسازی، فعالیت آزمایشگاهی و تدریس هستند.
گفتنی است علاقه به کامپیوتر الزاما به معنای علاقه به ریاضی نیست. کسی ممکن است از طراحی سایت خوشش بیاید اما با محاسبات سنگین دانشگاهی ارتباط نگیرد. برای او هنرستان کامپیوتر شاید انتخاب ملموستری باشد.
رشته علوم تجربی
علوم تجربی از زیستشناسی، شیمی، فیزیک و ریاضی ساخته شده است. پزشکی فقط یکی از خروجیهای این مسیر است؛ دانشآموز مناسب تجربی معمولا به بدن انسان، طبیعت، موجودات زنده، آزمایش، سلامت یا محیطزیست علاقه دارد. حافظه خوب کمک میکند، ولی کافی نیست. رشتههای دانشگاهی مرتبط میتوانند شامل این موارد باشند:
- پزشکی، دندانپزشکی و داروسازی
- پرستاری، مامایی و رشتههای پیراپزشکی
- علوم آزمایشگاهی، تغذیه و بهداشت
- دامپزشکی
- زیستشناسی، میکروبیولوژی و زیستفناوری
- علوم کشاورزی، محیطزیست و منابع طبیعی
در میان شغلها نیز از پزشک و پرستار تا کارشناس آزمایشگاه، پژوهشگر زیستی، کارشناس کنترل کیفیت مواد غذایی و متخصص حوزه محیطزیست دیده میشود.
پوشیدن روپوش سفید تصویر جذابی دارد اما شیفت، مسئولیت جان انسان، آموزش طولانی و مواجهه روزانه با بیماری هم بخشی از همان تصویر است. انتخاب تجربی فقط با تماشای بخش براق ماجرا، تصمیم دقیقی نیست.
رشته ادبیات و علوم انسانی
علوم انسانی را علل خصوص در ایران گاهی رشته حفظیات معرفی میکنند که باید گفت این توصیفی کمجان و ناقص از این رشته است. دانشآموز انسانی با رفتار انسان، قانون، جامعه، اقتصاد، زبان، تاریخ و سازوکار تصمیمگیری سروکار دارد. بخشهایی از درسها نیازمند حافظهاند اما تحلیل متن، استدلال و توانایی نوشتن نیز نقش جدی دارند.
درسهای مهم آن معمولا شامل ادبیات فارسی، عربی، علوم و فنون ادبی، منطق، فلسفه، اقتصاد، جامعهشناسی، تاریخ، جغرافیا و روانشناسی است.
انواع رشتههای تحصیلی انسانی در دانشگاه دامنه وسیعی دارند که شامل حقوق و علوم قضایی، روانشناسی و مشاوره، حسابداری، اقتصاد و مدیریت، علوم سیاسی و روابط بینالملل، جامعهشناسی و مددکاری اجتماعی، علوم تربیتی و روزنامهنگاری، ارتباطات و زبان و ادبیات فارسی است.
مشاغل مرتبط نیز از وکالت، مشاوره و آموزش تا حسابرسی، مدیریت منابع انسانی، پژوهش اجتماعی، تولید محتوا و فعالیتهای اداری گستردهاند. مدرک بهتنهایی کافی نیست. فارغالتحصیلی از حقوق مساوی با وکیل شدن نیست و ورود به بعضی حرفهها به آزمون، مجوز یا دوره تکمیلی نیاز دارد.
رشته علوم و معارف اسلامی
این رشته برای دانشآموزی مناسب است که به مطالعات دینی، زبان عربی، تاریخ اسلام، فلسفه، منطق و بررسی دیدگاههای اعتقادی علاقه دارد. قدرت خواندن متن، گفتوگوی استدلالی و تحمل مواجهه با دیدگاههای متفاوت در این مسیر ارزشمند است.
فارغالتحصیلان میتوانند رشتههایی مانند الهیات، علوم قرآن و حدیث، فقه و حقوق اسلامی، فلسفه، ادیان و عرفان، حقوق، علوم تربیتی و بعضی شاخههای علوم انسانی را دنبال کنند.
علوم و معارف اسلامی یک رشته نظری است و نباید آن را با تحصیل حوزوی یکسان دانست؛ هرچند میان بعضی موضوعات این دو مسیر همپوشانی وجود دارد.
اولین نفری باشید که از اخبار و اطلاعیههای مرتبط با پایه تحصیلیتان باخبر میشود!
انواع رشتههای تحصیلی فنیوحرفهای
فنیوحرفهای جایی است که کتاب از روی میز بلند میشود و وارد کارگاه میشود. هنرجو همچنان درس نظری دارد اما بخش مهمی از یادگیری با ابزار، نرمافزار، دستگاه، پروژه و اجرای واقعی اتفاق میافتد.
بر اساس فهرست رشتههای دوره متوسطه دوم در شبکه رشد، رشتههای فنیوحرفهای در زمینههای صنعت، خدمات، کشاورزی و هنر عرضه میشوند. جزئیات کتابها و برنامههای هر رشته نیز در پایگاه کتابهای درسی آموزشوپرورش قابل بررسی است.
رشتههای گروه صنعت
رشتههای این گروه با برق، ماشینآلات، مواد، ساخت، ساختمان و سامانههای فنی ارتباط دارند. نمونههای شناختهشده از این رشتهها شامل الکتروتکنیک، الکترونیک، شبکه و نرمافزار رایانه، مکاترونیک، مکانیک خودرو، ماشین ابزار، تأسیسات مکانیکی، صنایع فلزی، ساختمان، سرامیک، صنایع شیمیایی، متالورژی، معدن، صنایع چوب و مبلمان و چاپ است.
مشاغل احتمالی این گروه شامل تکنسین برق، تعمیرکار خودرو، اپراتور ماشینآلات، نصاب تجهیزات، پشتیبان شبکه، تکنسین تأسیسات، نقشهکش و نیروی ماهر تولید است. رسیدن به درآمد خوب معمولا به تمرین واقعی، سابقه کار و گرفتن مهارتهای تکمیلی وابسته است.
رشتههای مدیریت و خدمات
در این گروه رشتههایی مانند حسابداری، تربیت کودک، تربیت بدنی، حملونقل و ناوبری دیده میشوند. بعضی رشتهها ارتباط انسانی بیشتری میخواهند برخی دیگر با عدد، سند، مقررات یا عملیات اجرایی سروکار دارند.
هنرجوی حسابداری فقط جمع و تفریق نمیآموزد. ثبت رویدادهای مالی، اسناد، نرمافزارهای حسابداری و نظم کاری بخش مهمتری از ماجرا است. کسی که از بینظمی کلافه میشود و در ریزهکاری اسناد گم نمیشود احتمالا با این رشته بهتر کنار میآید.
رشتههای کشاورزی
کشاورزی امروز تنها کاشت بذر و منتظر ماندن برای باران نیست. ماشینآلات، کنترل کیفیت، صنایع غذایی، مدیریت آب، پرورش دام و فناوریهای گلخانهای به این حوزه وارد شدهاند.
از رشتههای این زمینه میتوان موارد زیر را نام برد:
- امور زراعی
- امور باغی
- امور دامی
- ماشینهای کشاورزی
- صنایع غذایی
فرصتهای شغلی به شرایط جغرافیایی وابستگی زیادی دارند. رشته امور باغی در شهری بدون زیرساخت کشاورزی همان موقعیت یک منطقه گلخانهای یا باغی را ندارد.
انواع رشتههای تحصیلی هنر
رشته هنر میتواند در هنرستان، دانشگاه یا هر دو دنبال شود. در هنرستانهای فنیوحرفهای رشتههایی مانند این موارد ارائه میشوند:
- گرافیک و فتوگرافیک
- نقاشی
- طراحی و دوخت
- معماری داخلی
- صنایعدستی
- انیمیشن و پویانمایی
- سینما
- نمایش
- تولید برنامه تلویزیونی
- نوازندگی ساز ایرانی و جهانی
- نقشهکشی معماری
هنر فقط استعداد ذاتی نیست. دید بصری، تمرین پیوسته، شناخت نرمافزار، ساخت نمونهکار و تحمل بازخورد اهمیت فراوانی دارند. بازار کار گرافیک، تصویرسازی، تدوین، طراحی لباس یا انیمیشن بیشتر از نمره کارنامه به کیفیت پورتفولیو نگاه میکند.
انواع رشتههای تحصیلی کاردانش
کاردانش مهارتمحورتر است و استانداردهای شغلی متنوعتری دارد. هنرجو ممکن است بخشی از آموزش تخصصی را در مدرسه و بخشی را در محیطهای مهارتی مورد تأیید بگذراند.
رشتهها و استانداردهای کاردانش میتوانند شامل حوزههایی مانند طراحی صفحات وب، تولید محتوای دیجیتال، تعمیرات، خدمات مالی، گردشگری، صنایعدستی، دوخت، آشپزی، امور کشاورزی و مهارتهای ساختمانی باشند. طراحی و توسعه صفحات وب نمونهای از رشتههای فعلی گروه خدمات در سامانه رسمی کتابهای درسی کاردانش است.
فهرست رشتههای کاردانش در همه شهرها یکسان نیست. ظرفیت هنرستان، تجهیزات، نیروی آموزشی و نیاز منطقه بر رشتههای قابل ثبتنام اثر میگذارند بنابراین فهرست اینترنتی را باید با فهرست واقعی مدارس منطقه تطبیق داد.
تفاوت فنیوحرفهای و کاردانش چیست؟
| معیار | فنیوحرفهای | کاردانش |
| سهم آموزش نظری | معمولا بیشتر | معمولا کمتر |
| تمرکز کارگاهی | زیاد | بسیار پررنگ و مهارتمحور |
| تنوع مهارتها | مشخصتر و محدودتر | گستردهتر و وابسته به منطقه |
| ادامه تحصیل | امکانپذیر | امکانپذیر |
| ورود به کار | نیازمند مهارت و تجربه تکمیلی | با هدف آمادگی مهارتی سریعتر |
| مناسب چه فردی است؟ | علاقهمند به ترکیب دانش فنی و اجرا | علاقهمند به یادگیری عملی و استاندارد شغلی |
این تصور که کاردانش یا فنیوحرفهای مخصوص دانشآموز ضعیف است درست نیست. ساخت یک مدار سالم، دوخت دقیق لباس یا طراحی سایتی که واقعا کار کند گاهی از حفظ کردن چند فصل کتاب سختتر است؛ فقط جنس سختی فرق میکند.
انواع رشتههای تحصیلی کامپیوتر
کامپیوتر را میتوان از چند مسیر دنبال کرد:
- هنرستان فنیوحرفهای: رشته شبکه و نرمافزار رایانه
- کاردانش: مهارتهایی مانند طراحی وب، تولید محتوای دیجیتال، پشتیبانی سامانهها یا زمینههای مشابه
- شاخه ریاضی و دانشگاه: مهندسی کامپیوتر، علوم کامپیوتر و رشتههای وابسته
- آموزش آزاد: دورههای برنامهنویسی، شبکه، طراحی رابط کاربری، داده و امنیت
شغلهای این حوزه میتوانند برنامهنویس، طراح وب، کارشناس پشتیبانی، تکنسین شبکه، تستکننده نرمافزار، تحلیلگر داده یا متخصص امنیت باشند. هیچکدام یکشبه به دست نمیآیند. در کامپیوتر پروژهای که اجرا شده معمولا از ده گواهی بدون تجربه حرف بیشتری برای گفتن دارد.
رشتههای حقوق، حسابداری و مدیریت در کدام شاخهاند؟
بعضی عبارتهای پرجستوجو مثل انواع رشتههای تحصیلی حقوق از نظر ساختار آموزشی نیازمند توضیحاند زیرا حقوق یک شاخه دبیرستانی نیست.
حقوق
حقوق رشتهای دانشگاهی است و علوم انسانی مسیر دبیرستانی رایج برای ورود به آن محسوب میشود. حقوق خصوصی، حقوق عمومی، حقوق جزا، حقوق بینالملل و حقوق تجارت از حوزههای تخصصی بعدی هستند. وکالت، قضاوت، مشاوره حقوقی و امور قراردادها نیز شرایط ورودی و مجوزهای خاص خود را دارند.
حسابداری
حسابداری هم در هنرستان و هم در دانشگاه ارائه میشود. هنرجوی هنرستان زودتر با اسناد و نرمافزارهای مالی آشنا میشود؛ دانشجوی دانشگاه مباحث گستردهتری مانند حسابرسی، مالیات، حسابداری صنعتی و تحلیل مالی را میخواند.
مدیریت
مدیریت بیشتر یک خانواده دانشگاهی تا یک رشته مستقل دبیرستانی است. مدیریت بازرگانی، صنعتی، دولتی، مالی، منابع انسانی، گردشگری و کسبوکار از شاخههای شناختهشده آن هستند. علوم انسانی مسیر متداولی برای رسیدن به این رشتهها است اما ضوابط پذیرش دانشگاه و دفترچه همان سال باید بررسی شود.
انواع رشتههای تحصیلی و شغلها
این شغلها خروجی تضمینی رشته نیستند. شهر محل زندگی، مهارت نرم، نمونهکار، سابقه کارآموزی، شبکه ارتباطی و ادامه تحصیل نتیجه را تغییر میدهند.
| علاقه یا توانایی برجسته | مسیر دبیرستانی پیشنهادی | نمونه رشته دانشگاهی یا مهارتی | چند شغل احتمالی |
| حل مسئله و محاسبه | ریاضی | مهندسی، آمار، علوم کامپیوتر | مهندس، برنامهنویس، تحلیلگر داده |
| زیست و سلامت | تجربی | پزشکی، پرستاری، زیستشناسی | پزشک، پرستار، کارشناس آزمایشگاه |
| جامعه، قانون و رفتار انسان | انسانی | حقوق، روانشناسی، علوم اجتماعی | وکیل، مشاور، پژوهشگر |
| دین، فلسفه و متون عربی | معارف اسلامی | الهیات، فقه، فلسفه، حقوق | پژوهشگر، مدرس، کارشناس فرهنگی |
| رایانه و فناوری | فنی یا کاردانش کامپیوتر | نرمافزار، شبکه، طراحی وب | توسعهدهنده، پشتیبان شبکه |
| ساخت و تعمیر | فنی صنعت | برق، مکانیک، تأسیسات | تکنسین، تعمیرکار، نصاب |
| تصویر و روایت | هنرستان هنر | گرافیک، سینما، انیمیشن | طراح، تدوینگر، تصویرساز |
| عدد، سند و نظم مالی | حسابداری هنرستان یا انسانی | حسابداری، مالی | حسابدار، حسابرس، کارشناس مالی |
| کار با گیاه، دام و غذا | کشاورزی | باغبانی، دام، صنایع غذایی | کارشناس تولید، کنترل کیفیت |
| فعالیت بدنی و آموزش ورزش | فنیوحرفهای یا نظری | تربیت بدنی، علوم ورزشی | مربی، کارشناس ورزشی |
انواع رشتههای تحصیلی دانشگاه
فهرست رشتههای دانشگاهی بسیار گستردهتر از رشتههای دبیرستان است که برخی از معروفترینهای آنها را در ادامه مطالعه میکنید:
- علوم پزشکی و سلامت: پزشکی، دندانپزشکی، داروسازی، پرستاری، علوم آزمایشگاهی و بهداشت
- فنی و مهندسی: کامپیوتر، برق، مکانیک، عمران، صنایع، معماری و مواد
- علوم پایه: ریاضی، فیزیک، شیمی، زیستشناسی، زمینشناسی و آمار
- علوم انسانی: حقوق، روانشناسی، اقتصاد، مدیریت، حسابداری، علوم سیاسی و علوم تربیتی
- هنر: گرافیک، سینما، تئاتر، نقاشی، موسیقی، طراحی صنعتی و مرمت
- کشاورزی و منابع طبیعی: علوم دامی، باغبانی، زراعت، شیلات، جنگلداری و صنایع غذایی
- زبانها: مترجمی، آموزش زبان و ادبیات زبانهای خارجی
رشته دبیرستان و گروه پذیرش دانشگاه دو مفهوم مرتبط اما کاملا یکسان نیستند. قوانین شرکت در آزمون، سوابق تحصیلی و شیوه پذیرش ممکن است تغییر کند بنابراین در سال انتخاب رشته دانشگاه باید دفترچه رسمی همان دوره مطالعه شود.
چطور از میان انواع رشتههای تحصیلی انتخاب کنیم؟
فرض کنیم دانشآموزی ساعتها با قطعات کامپیوتر ور میرود، برای دوستانش ویندوز نصب میکند و از ساخت صفحه وب لذت میبرد اما خانوادهاش تجربی را پیشنهاد میدهند چون آیندهاش بهتر است. اینجا سؤال درست آن نیست که کدام رشته مشهورتر است. باید پرسید این دانشآموز حاضر است سه سال زیست و شیمی را جدی بخواند و بعد وارد رقابتی فشرده شود یا از مسیر فنی کامپیوتر پروژه بسازد و مهارتش را عمیق کند؟ قبل از انتخاب رشته، این پنج سؤال را روی کاغذ پاسخ دهید و بعد انتخاب کنید:
- چه کاری را حتی پس از دو ساعت انجام دادن هنوز دوست دارم؟
- در کدام درسها طی چند سال عملکرد باثبات داشتهام؟
- مطالعه نظری را ترجیح میدهم یا ساختن و اجرا کردن را؟
- سختیهای مسیر مورد علاقهام را هم میشناسم یا فقط نتیجه جذابش را دیدهام؟
- مدرسه مناسب و امکانات لازم در شهر من وجود دارد؟
دانشآموز علاقهمند به برنامهنویسی میتواند یک صفحه وب ساده بسازد. علاقهمند به روانشناسی میتواند یک کتاب مقدماتی معتبر بخواند. کسی که گرافیک را دوست دارد یک پروژه واقعی طراحی کند. علاقه وقتی با کار واقعی برخورد میکند چهره صادقتری نشان میدهد.
نتیجهگیری
شناخت انواع رشتههای تحصیلی زمانی ارزش دارد که از اسمها عبور کنیم و به واقعیت روزمره برسیم. پزشک با بیمار و شیفت روبهرو است. برنامهنویس ساعتها خطا پیدا میکند. وکیل متن میخواند و استدلال میسازد. گرافیست بارها طرحش را اصلاح میکند. تکنسین هم باید مسئولیت نتیجه کار دستش را بپذیرد.
رشته مناسب الزاما پرطرفدارترین رشته نیست مسیری است که دانشآموز بتواند سختیهایش را بفهمد، مهارتهای لازم را یاد بگیرد و چند سال بعد هنوز دلیلی برای ادامه دادن داشته باشد. همین انتخاب سنجیده از صد فهرست بلندبالای شغلها کاربردیتر است.
سوالات متداول
سه شاخه رسمی نظری، فنیوحرفهای و کاردانش برای آن وجود دارد. شاخه نظری چهار رشته ریاضی، تجربی، انسانی و علوم و معارف اسلامی دارد.
نسخه واحدی وجود ندارد. بهترین رشته باید با علاقه، توانایی، شرایط تحصیلی و امکانات منطقه هماهنگ باشد. رشتههایی مانند کامپیوتر، ریاضی، هنر یا برق از نظر توانایی ذاتی به جنسیت خاصی محدود نیستند.
برای پسران نیز نمیتوان یک رشته عمومی تجویز کرد. ویژگیهای فردی و نوع کاری که دانشآموز از انجامش لذت میبرد، معیارهای دقیقتری هستند.
شبکه و نرمافزار رایانه در شاخه فنیوحرفهای ارائه میشود. در کاردانش نیز مهارتهای کامپیوتری و طراحی وب وجود دارند. مسیر ریاضی و سپس دانشگاه راه دیگر ورود به حوزه کامپیوتر است.
خیر حقوق رشته دانشگاهی است و علوم انسانی مسیر دبیرستانی رایج برای ورود به آن محسوب میشود.
هر دو مسیر وجود دارد. حسابداری در هنرستان فنیوحرفهای ارائه میشود و در دانشگاه نیز میتوان آن را ادامه داد. دانشآموز انسانی هم میتواند بر اساس ضوابط پذیرش وارد حسابداری دانشگاه شود.
بازار کار یک رشته در همه شهرها و برای همه افراد یکسان نیست. رشتهای با تقاضای زیاد، بدون مهارت عملی ممکن است نتیجه ضعیفی بدهد.
