خجالت کشیدن دانشآموز در مدرسه موضوعی است که بسیاری از والدین در همان اولین روزهای مدرسه با آن روبهرو میشوند. کودک اصولا در حضور خانواده و در خانه شاد و پرحرف است اما در مدرسه ساکت میشود، کنار بقیه نمینشیند، سر کلاس حرف نمیزند و در زنگ تفریح تنها میایستد.
گاهی این وضعیت فقط چند روز طول میکشد و بخشی طبیعی از روند سازگاری با محیط جدید است اما گاهی به شکل انزوا و گوشهگیری دانشآموز در مدرسه ادامه پیدا میکند و به اضطراب مدرسه در کودکان تبدیل میشود.
در این مطلب از بلاگ مجموعه مدارس سلام توضیح میدهیم که چرا خجالتی بودن دانشآموز در مدرسه رخ میدهد، چه زمانی طبیعی است و چه زمانی به مشکل اضطراب در مدرسه تبدیل میشود و مهمتر از همه اینکه نحوه برخورد والدین با کودک خجالتی چگونه باید باشد.
دلایل خجالت کشیدن کودکان در مدرسه
وقتی پدر و مادر میبینند که کودکشان در مدرسه ساکت و گوشهگیر است اولین سوال این است که اصلا دلیل این اتفاق چیست؟
برای درک دلیل خجالت کشیدن دانشآموز در مدرسه باید چند نکته را در نظر گرفت. مدرسه برای کودک کلاس اول یک دنیای کاملا تازه است. او با محیط جدید، افراد جدید، قوانین جدید و جدایی از والدین روبهرو میشود و طبیعی است که در برابر این تغییر بزرگ احساس ترس و دلشوره کند.
بسیاری از کودکان در شروع مدرسه دچار اضطراب جدایی از مادر یا در کل والدین میشوند. این اضطراب خودش را به شکل ترس از مدرسه در کلاس اول، چسبیدن به مادر در حیاط مدرسه، گریه کردن هنگام جدا شدن از مادر و حتی کمرویی دانشآموز در کلاس نشان میدهد. اضطراب جدایی در این سن طبیعی است و ما به طور کامل در مقاله درمان اضطراب جدایی کلاس اولی راههای روبه رو شدن با آن را بررسی کردهایم.
از طرف دیگر تیپ شخصیتی کودکان هم مهم است؛ بعضی بچهها ذاتا آرامتر و محتاطتر هستند. این کودکان برای برقراری ارتباط با همسالان نیاز به زمان بیشتری دارند. اگر در خانه هم فضای گفتوگو کم باشد یا والدینشان هم خجالتی باشند احتمال کمرویی و اضطراب اجتماعی در دانشآموزان ابتدایی بیشتر میشود.
به همین دلیل قبل از هر چیز لازم است بدانیم که بخش زیادی از خجالتی بودن دانشآموز در مدرسه به نوع شخصیت او، تجربههای قبلی و شدت اضطراب مدرسه در کودکان برمیگردد و این موضوع بهتنهایی نشانه ضعف یا ناتوانی کودک نیست.
اولین نفری باشید که از اخبار و اطلاعیههای مرتبط با پایه تحصیلیتان باخبر میشود!
نشانههای خجالت دانشآموز
ورود به مدرسه برای بسیاری از کودکان بهویژه در پایه اول دبستان یک تجربه کاملا جدید است. برخی دانشآموزان در روزهای ابتدایی مدرسه به دلیل برخورد با محیط جدید، حضور معلم و آشنایی با همکلاسیهای ناآشنا ممکن است دچار خجالت یا کمرویی شوند.
خجالت دانشآموز در مدرسه معمولا به شکل رفتارهایی مثل سکوت در کلاس، دوری از بازیهای گروهی یا سختی در برقراری ارتباط با دیگران دیده میشود. این موضوع در میان دانشآموزان کلاس اول طبیعی است زیرا کودک هنوز در حال سازگار شدن با فضای آموزشی جدید است و باید مهارتهای اجتماعی خود را در محیط مدرسه تقویت کند.
شناخت نشانههای خجالت دانشآموز به والدین و معلمان کمک میکند تا زودتر متوجه این موضوع شوند و با ایجاد فضای امن و حمایتگر، اعتماد به نفس کودک را افزایش دهند تا او بتواند راحتتر با معلم و همکلاسیها ارتباط برقرار کند. در ادامه برخی از نشانههای خجالت در دانش آموزان را بررسی میکنیم.
انزوا و گوشهگیری دانشآموز در پایه اول
در پایه اول ابتدایی انزوا و گوشهگیری دانشآموز در مدرسه اغلب به این شکل دیده میشود که کودک کنار دیوار میایستد، در زنگ تفریح وارد بازیها نمیشود، هنگام خوردن خوراکی زنگ تفریح تنها مینشیند و حتی اگر کسی او را به بازی دعوت کند با صدای خیلی آرام جواب میدهد.
این نداشتن دوست در مدرسه اگر کوتاهمدت باشد بخشی از تطبیق کودک با مدرسه است. خیلی از بچهها در چند هفته اول فقط تماشا میکنند تا کمکم احساس امنیت کنند، اما اگر این وضعیت مدت طولانی ادامه پیدا کند ممکن است روی اعتمادبهنفس کودک و مهارتهای اجتماعی کودک تاثیر منفی بگذارد.
کودکی که مدتها در مدرسه تنها میماند ممکن است به این باور برسد که دوستداشتنی نیست یا کسی او را نمیپذیرد. این احساس میتواند همزمان باعث مشکلات رفتاری و عاطفی دانشآموز در مدرسه و حتی افت انگیزه برای درس خواندن شود.
در چنین شرایطی لازم است والدین و نقش معلم در کمک به دانشآموز خجالتی را جدی بگیرند و با همکاری هم به کودک کمک کنند تا کمکم وارد جمع شود و در فعالیتها شرکت کند.
حرف نزدن کودک کلاس اول در مدرسه
یکی از شکایتهای رایج والدین این است که بچهام در خانه خیلی حرف میزند اما در مدرسه اصلا حرف نمیزند؛ دلیل این اتفاق چیست؟
وقتی کودک در محیطی جدید قرار میگیرد ممکن است برای مدتی فقط شنونده باشد. او در ذهن خود سوالی دارد مثل اینکه اگر چیزی بگویم ممکن است اشتباه باشد و دیگران مسخرهام کنند. این نگرانی باعث کمرویی دانشآموز در کلاس و سکوت او سر درس میشود.
در چنین حالتی فشار آوردن مستقیم معمولا نتیجه خوبی ندارد. اگر مدام از او بپرسیم چرا حرف نمیزنی یا در جمع تعریف کنیم که در مدرسه حرف نمیزند، این تصویر در ذهنش تثبیت میشود و احساس میکند مشکلی دارد.
کار درست این است که در خانه از او درباره روز مدرسه با آرامش و بدون بازجویی و محاکمه سوال بپرسیم. میتوانیم از او بپرسیم امروز چه بازیهایی کردی یا چه کسی نزدیکت نشسته بود؟
هرچقدر کودک در خانه احساس شنیده شدن بیشتری داشته باشد بیان احساس و تقویت ارتباط کلامی کودک در مدرسه هم آسانتر میشود. ما در مطلب آماده سازی کودک برای کلاس اول دبستان روشهای کاربردی دیگری را نیز به والدین پیشنهاد کردهایم.
ترس و خجالت دانشآموز کلاس اول از معلم و همکلاسیها
بخشی از ترس از مدرسه در کلاس اول مربوط به تصویر ذهنی کودک از معلم و همکلاسیهایش است. او نمیداند چگونه با معلم صحبت کند، نمیداند اگر درس را اشتباه جواب دهد چه اتفاقی میافتد، نمیداند بقیه بچهها او را میپذیرند یا نه.
اگر در خانه زیاد کودک را با معلم و نمره تهدید کرده باشیم یا درباره مدرسه فقط به شکل محل تنبیه صحبت کرده باشیم طبیعی است که او با ترس و دلهره وارد این فضا شود. این ترس به شکل خجالت کشیدن دانشآموز در مدرسه و دوری از معلم دیده میشود.
در این موقعیت نقش معلم و مشاور مدرسه بسیار مهم است. معلمی که از روز اول با لبخند، تماس چشمی و صدا زدن اسم کودک با احترام به او نشان دهد که مدرسه جای امنی است به کاهش اضطراب مدرسه در کودکان کمک میکند اما معلم خشک و سختگیر میتواند باعث تشدید کمرویی و اضطراب اجتماعی در دانشآموزان ابتدایی شود.
والدین هم میتوانند قبل از شروع سال تحصیلی با معلم گفتوگو کنند، خصوصیات روحی کودک را توضیح دهند و از معلم بخواهند در روزهای اول کمی بیشتر به کودکشان توجه کند یا در فعالیتها به صورت آرام آرام او را وارد گروه دانشآموزان دیگر کند.
چگونه به دانشآموز خجالتی کمک کنیم در مدرسه دوست پیدا کند؟
یکی از مهمترین دغدغهها نداشتن دوست در مدرسه است. وقتی نداشتن دوست در مدرسه طولانی شود، کودک احساس تنهایی و ناراحتی میکند. برای کمک به چنین کودکی چند نکته ساده اما موثر وجود دارد.
- باید توقع خود را واقعی کنیم: یک کودک خجالتی قرار نیست ناگهان به مرکز توجه کلاس تبدیل شود. هدف این است که او بتواند یکی دو دوست صمیمی پیدا کند نه اینکه با همه همکلاسیهایش صمیمی باشد.
- از بازی و فعالیت گروهی استفاده کنیم: بسیاری از کودکان در هنگام بازی راحتتر از موقعیتهای رسمی ارتباط برقرار میکنند. اگر امکان دارد میتوانیم با هماهنگی مدرسه چند بار در هفته بعد از تعطیلی، یکی از همکلاسیهایش را به خانه دعوت کنیم تا کودک در فضای امنتری با او آشنا شود.
- در حضور کودک هرگز برچسب خجالتی بودن به او نزنیم: گفتن جملاتی مثل این بچه ما خیلی خجالتی است یا اصلا با کسی دوست نمیشود باعث میشود این تصویر در ذهن او تثبیت شود و برای خودش هم تبدیل به هویت شود.
با این کارها به تدریج مهارتهای اجتماعی کودک تقویت میشود و میتواند با حس امنیت بیشتری به سمت دوستی با همسالان برود.
راهکارهای مخصوص والدین کودک خجالتی در مدرسه
برای مدیریت خجالت کشیدن دانشآموز در مدرسه نقش پدر و مادر بسیار کلیدی است. چند اصل ساده میتواند مسیر را هم برای کودک هم برای والدین سادهتر کند که در ادامه آنها را بررسی میکنیم.
راهکارهای اصلی مورد نیاز والدین کودک خجالتی در مدرسه به شرح زیر است:
- پذیرش: کودک خجالتی هیچ مشکلی ندارد، او فقط نیاز به زمان بیشتری برای سازگاری با محیط جدید و ساختن رابطههای تازه دارد. مقایسه او با کودکان برونگرا که راحتتر دوست پیدا میکنند فقط احساس کمبود در او ایجاد میکند.
- حفظ آرامش والدین: وقتی پدر و مادر خودشان ترس از مدرسه در کلاس اول داشته باشند و هر روز با نگرانی شدید کودک را بدرقه کنند این اضطراب به کودک منتقل میشود. بهترین کار این است که خداحافظی در صبح مدرسه با کودک، کوتاه باشد.
- حمایت بدون لوس کردن: در روزهای اول والدین میتوانند کمی بیشتر به مدرسه رفت و آمد کنند تا از کودک حمایت کنند اما نباید اجازه دهند کودک هر روز به بهانه خجالت در خانه بماند. حضور منظم در مدرسه بخش مهمی از روند سازگاری با مدرسه در پایه اول است.
- تقویت اعتمادبهنفس کودک در خانه: هر بار که کودکمان قدم کوچکی برمیدارد، مثلا به همکلاسیهایش سلام میکند یا در کلاس پاسخ سوالات معلم را با صدای بلند میدهد لازم است رفتارهایش را تشویق کنیم تا بداند تلاشش ارزشمند بوده است.
کمرویی و اضطراب اجتماعی در دانشآموزان ابتدایی
بعضی مواقع خجالت کشیدن دانشآموز در مدرسه از یک کمرویی ساده فراتر میرود و به اضطراب اجتماعی در دانشآموزان ابتدایی تبدیل میشود. در این حالت کودک نه تنها در مدرسه بلکه در بیشتر موقعیتهای اجتماعی دچار ترس و تنش میشود.
برخی از نشانههای اضطراب اجتماعی میتواند شامل موارد زیر باشد:
- تپش قلب
- سرخ شدن صورت
- لکنت موقت
- دلدرد قبل از مدرسه
- اجتناب شدید از صحبت در جمع
اگر این نشانهها شدید باشد و چند ماه ادامه پیدا کند بهتر است از یک مشاور کودک یا روانشناس کمک گرفته شود. مداخله به موقع والدین میتواند از شکلگیری مشکلات عمیقتر در سالهای بعدی زندگی کودک جلوگیری کند و به مرور اعتمادبهنفس کودک را بالا ببرد.
آیا خجالت کشیدن در مدرسه طبیعی است؟
یکی از پرسشهای مهم والدین این است که آیا خجالت کشیدن در مدرسه طبیعی است؟ پاسخ این است که در بیشتر موارد بله، بسیاری از کودکان در شروع راه مدرسه درجات متفاوتی از خجالت و سکوت را تجربه میکنند.
طبیعی است که کودک در اولین روزهای مدرسه کمتر صحبت کند، با احتیاط وارد جمع شود و در برابر محیط جدید کمی پسزده رفتار کند. این واکنش در واقع راه مغز برای محافظت از خود در شرایط ناآشنا است.
اما اگر خجالتی بودن دانشآموز در مدرسه آنقدر شدید باشد که او نتواند درس را دنبال کند، هیچ ارتباطی با همسالان نداشته باشد، ناراحتی و دلدرد و گریه مداوم داشته باشد و این وضعیت بعد از گذشت چند ماه هم تغییری نکند دیگر نمیتوان آن را فقط خجالت طبیعی دانست و بهتر است به آن بهعنوان مشکل اضطراب در مدرسه نگاه شود.
تفاوت خجالت طبیعی و مشکل اضطراب در مدرسه
برای تشخیص تفاوت میان خجالت کشیدن دانشآموز در مدرسه به شکل طبیعی و اضطراب مدرسه در کودکان میتوان چند معیار ساده در نظر گرفت:
- خجالت طبیعی: کودک در روزها و هفتههای اول ساکتتر است اما بهتدریج با چند نفر ارتباط میگیرد، در بازیهای ساده شرکت میکند و حضور در کلاس برای او قابل تحمل میشود. در خانه هم معمولا حال و هوای خوبی دارد و اگر از مدرسه بپرسیم میتواند بخشهایی از آن را با آرامش تعریف کند.
- اضطراب: کودک حتی بعد از گذشت چند ماه هم از رفتن به مدرسه امتناع میکند، قبل از مدرسه علائم جسمی مثل دلدرد و سردرد دارد، در کلاس به شدت ساکت است، از پاسخ دادن میترسد و تقریبا هیچ ارتباطی با دیگران ندارد. مدرسه برای او منبع دائمی استرس است و این استرس روی خواب و اشتها و خلق او هم تاثیر میگذارد.
اگر وضعیت به حالت دوم نزدیک است بهتر است موضوع را جدی بگیریم و برای کاهش مشکلات رفتاری و عاطفی دانشآموز در مدرسه از متخصص کمک بخواهیم.
چقدر طول میکشد تا کودک با مدرسه سازگار شود؟
مدت زمان سازگاری با مدرسه در پایه اول برای همه کودکان یکسان نیست. برخی ظرف چند روز با شرایط کنار میآیند و برخی به چند ماه زمان نیاز دارند.
به طور معمول اگر روند سازگاری طبیعی پیش برود در سه ماه اول سال تحصیلی باید تغییرات مثبتی مشاهده شود. مثلا کودک کمتر گریه کند، کمتر به مادر بچسبد، در جمع کلاس راحتتر بنشیند و حداقل یکی دو دوست پیدا کند.
اگر بعد از گذشت یک نیمسال تحصیلی هنوز خجالتی بودن دانشآموز در مدرسه به همان شدت روزهای اول است یا بدتر شده است یعنی نیاز به توجه بیشتری وجود دارد. در این شرایط گفتوگو با معلم، بررسی رفتار کودک در خانه و احتمالا گرفتن مشاوره تخصصی میتواند بسیار کمککننده باشد.
بهترین راهکارهای کاهش کمرویی دانشآموز در کلاس اول
برای کاهش کمرویی دانشآموز در کلاس و تقویت حضور او در مدرسه چند اقدام ساده و کاربردی میتواند بسیار موثر باشد.
- آشنایی کودک با فضای مدرسه پیش از شروع سال تحصیلی: قبل از شروع سال تحصیلی اگر ممکن است کودک را چند بار به فضای مدرسه ببرید تا با حیاط و کلاسها آشنا شود. این آشنایی اولیه شدت سازگاری با محیط جدید را بالا میبرد و از نگرانی او کم میکند.
- ایجاد حس مسئولیتپذیری در کودک: از معلم بخواهیم یک مسئولیت کوچک مانند پاک کردن تخته یا دادن دفترها را به او بسپارد. انجام این مسئولیتها باعث ایجاد تجربههای موفق در کودک میشود و پایههای اعتمادبهنفس کودک را تقویت میکند.
- انجام بازیهای گروهی در خانه: در خانه بازیهایی انجام دهیم که نیاز به نوبت گرفتن، صحبت کردن و همکاری دارد. این بازیها ابزار خوبی برای آموزش غیر مستقیم مهارتهای اجتماعی کودک و تمرین تعامل با دیگران هستند.
- تشویق پیشرفتهای کودک: هر پیشرفت کوچک را ببینیم و تشویق کنیم. برای مثال اگر امروز برای اولین بار در کلاس بلند سلام کرده است، حتما آن را به عنوان یک قدم بزرگ به رسمیت بشناسیم تا بداند مسیر را درست میرود.
سخن پایانی
خجالت کشیدن دانشآموز در مدرسه بهخصوص در کلاس اول امری بسیار شایع است و در بسیاری از موارد بخشی طبیعی از روند سازگاری با مدرسه در پایه اول و آشنا شدن با محیط جدید به حساب میآید. آنچه این وضعیت را به مشکل تبدیل میکند شدت، مدت زمان طول کشیدن آن و تاثیری است که بر اعتمادبهنفس کودک و مهارتهای اجتماعی کودک میگذارد که همه این موارد توسط مشاوران حرفهای مجموعه سلام در این مدارس همواره پایش میشود.
والدین با حمایت عاطفی، پرهیز از برچسب زدن، همکاری نزدیک با معلم و استفاده از بازی و فعالیت گروهی میتوانند به کودک کمک کنند تا کمکم از دایره انزوا و گوشهگیری در مدرسه خارج شود، دوست پیدا کند و حضور در کلاس برای او به تجربهای امن و رشد دهنده تبدیل شود.
