جانداران شگفتانگیز اطراف ما دنیای بسیار متنوعی دارند. بعضی از آنها بسیار کوچکاند، مثل باکتریها و بعضی بسیار بزرگاند، مثل نهنگها. آیا تا به حال از خود پرسیدهاید که دانشمندان چگونه میان میلیونها موجود زنده، شباهت و تفاوت پیدا میکنند؟ پاسخ این سوال در «طبقهبندی جانداران» نهفته است. طبقهبندی جانداران به ما کمک میکند تا آنها را در گروههای مختلف قرار دهیم و رفتار آنها را بهتر درک کنیم. در این مقاله از مجله مدارس سلام، قصد داریم سفری هیجانانگیز را از دنیای ساده جانوران در کتابهای علوم دبستان آغاز کنیم و تا دستهبندیهای پیچیده و علمی علوم پایه نهم پیش برویم. در ادامه همراه ما باشید تا با زبان ساده، طبقه بندی حیوانات، طبقه بندی جانوران علوم سوم و طبقه بندی جانوران علوم چهارم را کشف کنیم.
طبقه بندی ساده حیوانات برای کودکان (مناسب کلاس اول و دوم)
جانوران یکی از متنوعترین و گستردهترین گروههای موجودات زنده در کرهی زمین هستند. در طبیعت، جانوران به گروههای مختلفی تقسیم میشوند و هر گروه ویژگیهای خاص خود را دارد که آنها را از یکدیگر متمایز میکند. آنها در خشکی، دریا، هوا و حتی زیر خاک زندگی میکنند و شکلها، اندازهها و ویژگیهای بسیار گوناگونی دارند. برای اینکه شناختن جانوران برای ما راحتتر شود، دانشمندان آنها را به گروههای مختلف تقسیم کردهاند. این تقسیمبندی بر اساس شکل بدن، محل زندگی، نوع غذا و روش تولیدمثل انجام میشود.
حالا بیایید با پنج گروه معروف جانوران آشنا شویم:
- پستانداران: بیشترشان مو یا خز دارند، خون گرماند و بچههایشان را با شیر تغذیه میکنند؛ مثل گربه، شیر و گاو.
- پرندگان: بدنشان پر دارد، خون گرم هستند و بیشترشان پرواز میکنند و تخم میگذارند؛ مثل کبوتر، مرغ و عقاب.
- خزندگان: پوستشان معمولا خشک و پولکدار است و روی زمین میخزند؛ مثل مار، لاکپشت، سوسمار و تمساح. خزندگان خونسرد هستند، یعنی دمای بدنشان با محیط تغییر میکند. آنها برخلاف دوزیستان میتوانند دور از آب تخم بگذارند.
- دوزیستان: دوزیستان معمولا زندگیشان را از آب شروع میکنند، اما در ادامه میتوانند هم در آب زندگی کنند و هم در خشکی؛ مثل قورباغه، وزغ و سمندر. پوست دوزیستان نازک و مرطوب است و برای تخمگذاری به آب نیاز دارند.
- ماهیها: در آب زندگی میکنند و با آبشش نفس میکشند؛ مثل ماهی قرمز و ماهی قزلآلا.
اولین نفری باشید که از اخبار و اطلاعیههای مرتبط با پایه تحصیلیتان باخبر میشود!
جدول طبقه بندی جانوران کلاس سوم و چهارم دبستان
علاوه بر پنج گروه جانوران که در قسمت قبل معرفی کردیم، در طبقه بندی جانوران کلاس سوم و طبقه بندی جانوران کلاس چهارم یک گروه دیگر از جانوران نیز وجود دارد که به آنها بیمهرگان میگوییم. تعداد بیمهرگان در طبیعت بسیار زیاد است. حدود ۹۷ درصد از کل جانوران دنیا را بیمهرگان تشکیل میدهند.
این جانوران ستون فقرات ندارند و معمولا بدن نرم یا پوستهای سخت دارند. از جمله بیمهرگان میتوان به حشرات، کرمها، نرمتنان (مثل صدف و اختاپوس)، اسفنجها، و عنکبوتها اشاره کرد.
در طبقه بندی جانوران در جدول، میتوانیم مهمترین گروههای جانوری را همراه با ویژگیها و مثالها ببینیم.
| گروه جانوران | ویژگی اصلی | مثال |
| پستانداران | خون گرماند و به بچههای خود شیر میدهند. | سگ، خفاش، گاو و دلفین |
| پرندگان | بدنشان از پر پوشیده شده و تخم میگذارند. | کبوتر، عقاب، مرغ و پنگوئن |
| خزندگان | پولکدار دارند و روی زمین میخزند. | مار، لاکپشت و سوسمار |
| دوزیستان | بخشی از زندگی خود را در آب و بخشی را در خشکی میگذرانند. | قورباغه، وزغ و سمندر |
| ماهیها | با آبشش تنفس میکنند و در آب زندگی میکنند. به سه نوع اصلی تقسیم میشوند: ماهیهای استخوانی (مانند ماهی قزل آلا)، ماهیهای غضروفی (مانند کوسهها) و ماهیهای بدون آرواره (مانند مارماهیها). | قزلآلا، کوسه و ماهی قرمز |
| بیمهرهگان | ستون فقرات ندارند. | عنکبوت، ستاره دریایی و حلزون |
طبقه بندی جانداران علوم نهم (پیشرفته)
تا اینجا با طبقهبندی جانوران آشنا شدیم. در طبقه بندی جانوران علوم نهم، دانشآموزان با دید گستردهتری، طبقهبندی حیوانات را در قالب پنج فرمانرو یاد میگیرند.
اولین فردی که موجودات زنده را به پنج فرمانرو (سلسله) بزرگ تقسیم کرد، رابرت ویتاکر بومشناس آمریکایی بود. او در سال ۱۹۵۹ نشان داد که قارچها گیاه نیستند. چون پیشتر قارچها را جزو گیاهان حساب میکردند، ویتاکر برای جدا کردن آنها از گیاهان، فرمانرو قارچها را پیشنهاد داد. این دیدگاه کمکم پذیرفته شد و در نهایت، جامعه علمی با اضافه شدن قارچها، سیستم قدیمیتر را کاملتر کرد. (پیش از آن، هربرت کوپلند در سال ۱۹۵۶ یک دستهبندی چهار فرمانرویی را مطرح کرده بود.)
در این تقسیمبندی پنجگانه ارائه شده توسط رابرت ویتاکر، جانداران در پنج فرمانرو قرار میگیرند: جانوران، گیاهان، قارچها، آغازیان، باکتریها.
تفاوت جانداران و جانوران
به هر موجودی که دارای زندگی باشد، جاندار میگوییم. بسیاری از موجودات زنده بر روی کره زمین ممکن است در گروه جانوران قرار نگیرند. اما اگر دارای حیات باشند به آنها جاندار میگوییم. برای مثال گیاهان از قدرت حرکت برخوردار نیستند؛ اما جاندار بوده و قدرت حیات دارند. در ساختار گیاهان فرایندهایی انجام میشود که گیاه بتواند زندگی کند و مواد مورد نیاز خود را بسازد. در نتیجه گیاهان جاندار محسوب میشوند.
جانوران جاندارانی هستند که علاوه بر حیات، معمولا توان حرکت کردن دارند. بنابراین پستانداران، دوزیستان، پرندگان، خزندگان، ماهیها و بیمهرگان جانور هستند. در نهایت میتوان گفت همه جانوران جاندار هستند، اما هر جانداری جانور محسوب نمیشود.
پنج فرمانرو جانداران علوم نهم
برای آنکه ویژگیهای مهم هرکدام از پنج فرمانرو جانداران علوم نهم را بشناسیم، به موارد زیر دقت کنید:
- جانوران: فرمانرو جانوران از متنوعترین گروهها است و به دو گروه بزرگ مهرهداران (ماهیها، دوزیستان، خزندگان، پرندگان و پستانداران) و بیمهرگان (اسفنجها، کرمها، بندپایان و نرمتنان، کیسه تنان و خارپوستان) تقسیم میشود. جانوران، چندسلولی و یوکاریوت (دارای هسته مشخص) هستند. فاقد کلروفیلاند و در نتیجه هتروتروف هستند یعنی غذای خود را از جانداران دیگر بهدست میآورند. همچنین بیشترشان تنفس هوازی دارند، تولیدمثل جنسی دارند و حرکت میکنند. مثل: ماهی، پرنده، پستاندار، حشرات
- گیاهان: درختان، گیاهان و بسیاری از جانداران سبز در فرمانرو گیاهان قرار میگیرند. این گروه برای حیات زمین بسیار مهم است چون با فتوسنتز، اکسیژن تولید میکند. گیاهان معمولا یوکاریوت هستند، بیشترشان چندسلولیاند و کلروفیل دارند. مثل: خزه، سرخس، کاج، گیاهان گلدار
- قارچها: قارچها شامل مخمرها، کپکها و قارچهای کلاهکدار هستند. آنها فتوسنتز نمیکنند و غذای خود را از مواد آلی محیط میگیرند. قارچها یوکاریوت هستند، کلروفیل ندارند و از طریق هاگ، جوانه زدن و گاهی روشهای جنسی تولید مثل میکنند. مثل: کپک، مخمر، قارچ خوراکی
- آغازیان: آغازیان گروهی هستند که بیشترشان تکسلولیاند و بدن سادهای دارند. بعضی از آنها مثل جانوران حرکت میکنند و بعضی مثل گیاهان فتوسنتز انجام میدهند. آغازیان معمولا در محیطهای آبی یا جاهای مرطوب زندگی میکنند. آغازیان یوکاریوتاند، حرکت در برخی از آنها با مژک، تاژک یا پای کاذب انجام میشود و نقش مهمی در زنجیره غذایی آبها و گاهی ایجاد بیماری دارند. مثل: آمیب، پارامسی، اوگلنا، جلبکها
- باکتریها: باکتریها جاندارانی بسیار ریز و تکسلولی هستند که هسته مشخص ندارند، پس پروکاریوت محسوب میشوند. آنها تقریبا در همهجا مانند خاک، آب، بدن انسان، و حتی محیطهای خیلی سخت پیدا میشوند. مثل: باکتریهای مفید روده یا برخی باکتریهای بیماریزا
| شاخه یا فرمانرو | ویژگی ساختاری | مثال جاندار |
| جانوران | مصرفکننده، چندسلولی و دارای قدرت حرکت | عنکبوت، خرچنگ، شیر |
| گیاهان | تولیدکننده، دارای دیواره سلولی و کلروفیل | خزه، سرخس، درختان کاج |
| قارچها | تجزیهکننده، بدون کلروفیل و دارای هاگ | قارچ خوراکی، کپک نان |
| آغازیان | تکسلولی یا چندسلولی ساده، هستهدار | جلبکها، آمیب |
| باکتریها | تکسلولی، بدون هسته مشخص و بسیار کوچک | باکتریهای مفید روده، باکتریهای عامل بیماری |
باکتریها در علوم نهم بر چه اساسی دستهبندی میشوند؟
باکتریها در علوم نهم براساس رنگآمیزی گرم، شکل ظاهری، نیاز به اکسیژن و نوع تغذیه دستهبندی میشوند، که در ادامه این موارد را بررسی میکنیم.
- رنگآمیزی گرم: گرممثبت / گرممنفی
- شکل ظاهری: کوکوس، باسیل، اسپیریلوم، ویبریو
- نیاز به اکسیژن: هوازی / بیهوازی
- نوع تغذیه: فتواتوتروف، شیمیواتوتروف، شیمیوهتروتروف
نتیجهگیری
شناخت گروههای مختلف جانداران، تنها یک موضوع درسی برای نمره گرفتن نیست؛ بلکه اولین قدم برای دوستی با طبیعت و محافظت از کره زمین است. همانطور که دیدیم، طبقهبندی از مفاهیم سادهای مثل «داشتن مهره» آغاز میشود و در دورههای بالاتر به بررسی ساختارهای سلولی و فرمانروهای پنجگانه میرسد. این نظم به ما یادآوری میکند که هر جاندار، از کوچکترین حشره تا بزرگترین پستاندار، نقش مهمی در تعادل زیستی جهان ایفا میکند. امیدواریم این راهنمای جامع و جدولهای طبقهبندی، مسیر یادگیری علوم را برای شما دانشآموزان عزیز هموارتر کرده باشد. فراموش نکنید که دنیای علم همیشه با یک «چرا» شروع میشود؛ پس همیشه کنجکاو بمانید!
سوالات متداول
خیر، خفاش پستاندار است؛ چون به بچههای خود شیر میدهد.
خیر، بعضی جانوران آبزی مثل دلفین و نهنگ، پستاندار هستند نه ماهی.
مهرهداران ستون فقرات دارند، اما بیمهرگان ستون فقرات ندارند.
چون بخشی از زندگی خود را در آب و بخشی را در خشکی میگذراند.
باکتریها تکسلولی هستند و هسته مشخص ندارند، اما جانوران و گیاهان هستهدارند.
جانوران به شش دسته اصلی تقسیم میشوند: بیمهرگان، ماهیها، دوزیستان، خزندگان، پرندگان و پستانداران. هر کدام از این گروهها ویژگیهای خاص خود را دارند و به همین دلیل از یکدیگر متمایز میشوند.
