در زبان فارسی هر فعل از بخشهای مختلفی ساخته میشود. یکی از این بخشهای مهم، «بن مضارع» است. شاید اسم آن کمی سخت به نظر برسد، اما مفهومش ساده است. بدون دانستن این بخش، فهمیدن ساختار بعضی فعلها سخت میشود. بن مضارع در واقع قسمت اصلی فعل در زمان حال است. وقتی میگوییم «میخورم»، «میدوی» یا «میگوید»، یک بخش مشترک در این فعلها وجود دارد که پایه آنها را میسازد. اگر این پایه را درست پیدا کنید، میتوانید شکلهای مختلف فعل را راحتتر تشخیص دهید.
به طور کلی این موضوع هم در نوشتن انشا به شما کمک میکند و هم در پاسخ دادن به سؤالهای امتحانی. در ادامه این مطلب آموزشی از مدارس سلام، به زبانی ساده توضیح میدهیم بن مضارع چیست و با چند مثال آن را تمرین میکنیم، پس ادامه متن را از دست ندهید.
تعریف بن مضارع
در سادهترین پاسخ به بن مضارع چیست؟ میتوانیم بگوییم بن مضارع همان بخشی از فعل است که برای ساختن زمان حال و بعضی فعلهای دیگر در انواع فعل مضارع به کار میرود. به عبارتی سادهتر بن مضارع همان ریشه افعال مضارع است. از این رو اگر این بخش را یاد بگیرید، میتوانید شکلهای گوناگون یک فعل را بهتر بشناسید. برای مثال، وقتی بن مضارع را بدانید، ساختن «میخوانم»، «میخوانی» و «میخوانند» برای شما راحتتر میشود.
هر فعل در فارسی به طور معمول دو بن دارد: بن ماضی و بن مضارع. ما در اینجا درباره بن مضارع صحبت میکنیم. برای پیدا کردن بن مضارع، اول باید مصدر فعل را بشناسیم. مصدر همان شکلی از فعل است که به طور معمول به «ـن» ختم میشود، مثل رفتن، نوشتن، خوردن، گفتن. وقتی «ـن» آخر مصدر را برداریم، به بن ماضی میرسیم، اما بن مضارع کمی فرق دارد و همیشه با برداشتن «ـن» به دست نمیآید.
برای پیدا کردن بن مضارع، یکی از راهها این است که فعل را به صورت «می + فعل» در زمان حال ببریم و قسمت «می» و شناسه آخر را حذف کنیم. برای مثال:
• رفتن: میروم
اگر «می» و «م» را برداریم، میماند «رو». پس بن مضارعِ رفتن = رو
• نوشتن: مینویسم
اگر «می» و «م» را حذف کنیم، میشود «نویس». پس بن مضارعِ نوشتن = نویس
• خوردن: میخوریم
اگر «می» و «یم» را برداریم، میشود «خور». پس بن مضارعِ خوردن = خور
• دیدن: میبینم
با حذف «می» و «م» میرسیم به «بین». پس بن مضارعِ دیدن = بین
میبینید که شکل بن مضارع گاهی با شکل مصدر فرق دارد. برای مثال در بن مضارع نوشتن انتظار داریم بن مضارع «نوشت» باشد، اما در زمان حال میگوییم «مینویسم»، پس بن مضارع آن «نویس» است. به همین دلیل باید به شکل فعل در زمان حال دقت کنیم.
در ضمن، بن مضارع پایه و ریشه فعل در زمان حال است و از این رو یادگیری آن اهمیت بالایی دارد. با کمی تمرین، خیلی راحت میتوانید بن مضارع هر فعل را تشخیص دهید و در درس فارسی قویتر شوید. در بخشهای دیگر به روش پیدا کردن دقیق آن و کاربردهایش میپردازیم.
اولین نفری باشید که از اخبار و اطلاعیههای مرتبط با پایه تحصیلیتان باخبر میشود!
مثال بن مضارع
در نظر داشته باشید که بن مضارع نوعی فعل نیست و ریشه فعل است. به همین دلیل برای اینکه مثال بن مضارع را بنویسید، باید یک فعل مضارع را در نظر گرفته و سپس بن آن را مشخص کنید.
در جدولی که در ادامه آوردهایم، انواع مثال و ساختار بن آنها مشخص است.
جدول بن ماضی و مضارع فارسی هشتم
| مثال | بن ماضی | بن مضارع |
| بن مضارع مینویسد | نوشت | نویس |
| بن مضارع بودن | بود | باش |
| بن مضارع برخاستن | برخاست | برخیز |
| بن مضارع پژمردن | پژمرد | پژمر |
| بن مضارع سفتن | سفت | سف |
| بن مضارع گشودن | گشود | گشای |
| بن مضارع برآمدن | برآمد | برآ |
| بن مضارع می خوانم و می رویم | خواند / رفت | خوان / رو |
| بن مضارع رفت | رفت | رو |
| بن مضارع است چیست | بود | باش |
| بن مضارع رفته بوده ام | رفت | رو |
| بن مضارع نوشتن | نوشت | نویس |
۱۰ تا مصدر با بن ماضی و مضارع
همانطور که میدانید، مصدر حالتی از افعال است که آنها را بدون زمان و مکان نشان میدهد و حالت ساده آنهاست. در این قسمت ۱۰ تا مصدر با بن ماضی و مضارع برای شما آوردهایم، اما اگر به خوبی با مبحث مصدر آشنا نیستید، پیشنهاد میکنیم در ابتدا مطلب مصدر چیست را مطالعه کنید.
| بن مضارع | بن ماضی | مصدر | |
| 1 | خور | خورد | خوردن |
| 2 | گو | گفت | گفتن |
| 3 | گیر | گرفت | گرفتن |
| 4 | شنو | شنید | شنیدن |
| 5 | پر | پرید | پریدن |
| 6 | گذار | گذاشت | گذاشتن |
| 7 | فهم | فهمید | فهمیدن |
| 8 | پرس | پرسید | پرسیدن |
| 9 | دو | دوید | دویدن |
| 10 | خواب | خوابید | خوابیدن |
روش ساختن بن مضارع
اگرچه برای بسیاری از دانشآموزان روش ساختن بن مضارع دشوارتر از ساختن انواع فعل ماضی به نظر میرسد، اما در واقع این کار هم با روش مشخصی انجام میشود و اگر روش را به خاطر بسپارید، انجامش برای شما آسانتر میشود. برای ساختن بن مضارع میتوان دو روش اصلی را به کار برد:
۱. استخراج از فعل امر
ابتدا فعل را به شکل فعل امر درآورید (با آوردن «ب» ابتدای فعل). سپس «ب» را حذف کنید، آنچه باقی میماند بن مضارع است.
مثال:
• خوردن → بخور → خور → بن مضارع: «خور»
• پریدن → بپر → پر → بن مضارع: «پر»
۲.حذف شناسهها و پیشوندهای زمانساز
در این روش از فعل صرفشده زمان حال، پیشوند «می» و شناسهها حذف میشوند و آنچه باقی میماند، بن مضارع است. منظور از فعل صرفشده، افعالی است که زمان و حالت مشخصی دارند، مانند «میپرم» که برای اول شخص مفرد صرف شده است. در این فعل اگر «می» و شناسه که «م» است را حذف کنیم، «پر» میماند که بن مضارع است.
مثال:
• میتوانیم → حذف «می» و شناسه → توان → بن مضارع: «توان»
• میرانم → حذف «می» و شناسه → ران → بن مضارع: «ران»
انواع بن مضارع
بن مضارع در همه فعلها به یک شکل ساخته نمیشود. بعضی فعلها الگوی ساده و مشخص دارند و بعضی دیگر هنگام ساخت، دچار تغییر حرف میشوند. به همین دلیل آنها را در دو گروه کلی بررسی میکنیم: باقاعده و بیقاعدههای خاص.
بن مضارع باقاعده
در این گروه، کافی است از بن ماضی حرف «د» یا «ید» را حذف کنیم. بدون هیچ تغییر دیگری، بن مضارع به دست میآید.
| بن ماضی | بن مضارع | مصدر |
| آورد | آور | آوردن |
| دوشید | دوش | دوشیدن |
در این فعلها، شکل بن مضارع مشخص و آسان است و تغییر خاصی در حروف دیده نمیشود.
بن مضارع بیقاعده
در این دسته، هنگام ساخت بن مضارع یکی از حروف تغییر میکند یا حذف میشود. این تغییرها الگو دارند و میتوان آنها را در چند گروه خلاصه کرد:
- تبدیل «خ» به «ز»
دوختن ← دوز - تبدیل «ف» به «و» یا «ب»
رفتن ← رو - تبدیل «س» به «ی»
شستن ← شوی - حذف «س»
مانستن ← مان - تبدیل «ش» به «ر»
کاشتن ← کار - تبدیل «س» به «ه»
رستن ← ره
در این فعلها باید به تغییر حرف توجه کنید و در عین حال که بیقاعده شناخته میشوند، در تشخیص ونوشتن آنها نظم خاصی وجود دارد. البته در هر گروه چند استثنا هم وجود دارد که باید جداگانه یاد گرفته شوند.
نکته: نکته طلایی این است که برای بسیاری از این افعال، تبدیل کردن فعل به امر و سپس حذف «ب» بهترین روش پیدا کردن بن مضارع است.
پیشنهاد مطالعه: انواع قالب شعر
کاربرد بن مضارع
بن مضارع در ساخت افعال زمان حال و آینده کاربرد دارد و حتی پایه بسیاری از واژههای وصفی و اسمی در فارسی نیز محسوب میشود. وقتی بن مضارع با پیشوندها، پسوندها یا ترکیب با اسامی دیگر همراه میشود، میتواند نقشهای مختلفی در جمله ایفا کند. در اینجا به بررسی کامل کاربردهای بن مضارع پرداختهایم.
بن مضارع در ساخت افعال
در سادهترین شکل، بن مضارع همراه پیشوند «می» و شناسههای صرفی، فعلهای زمان حال و آینده را میسازد. برای مثال، فعل «میمانم» از بن مضارع «مان» ساخته شده است و میتوان آن را به شکلهای «میمانی»، «میماند»، «میمانیم» و غیره صرف کرد. همین ریشه در ساخت فعلهای ترکیبی و مستمر نیز استفاده میشود، مانند «میماندهام».
بن مضارع در ساخت صفات و اسمها
بن مضارع میتواند در ساخت صفتهای فاعلی، صفات وصفی و اسمهای مصدر نیز به کار رود. به عنوان مثال، ترکیب بن مضارع «ویران» با پسوند «گر» صفت فاعلی «ویرانگر» را میسازد که به کسی یا چیزی اشاره دارد که ویران میکند. یا بن مضارع «پر» و «چین» با پسوند «ش» اسم «پرش» و «چینش» را ایجاد میکند. برخی ترکیبها نیز از دو ریشه فعل ساخته میشوند، مانند «گیرودار» (گیر + و + دار).
بن مضارع کاربردهای آموزشی و ساخت جمله
همانطور که پیشتر اشاره کردیم، دانشآموزان با یادگیری بن مضارع میتوانند هم فعلها را در زمانهای مختلف درست صرف کنند، هم از آن در نوشتن صفتها و اسمها استفاده کنند. این مهارت کمک میکند جملهها روان و درست شوند و کاربرد زبان فارسی در نوشتار و گفتار دقیقتر و طبیعیتر باشد.
نمونه سؤال بن مضارع
- سؤال اول: فعل «میخورم» را تجزیه کن و بن مضارع آن را بنویس.
جواب: بن مضارع = «خور» - سؤال دوم: فعل «مینویسیم» را به بن مضارع تبدیل کنید.
جواب: بن مضارع = «نویس» - سؤال سوم: از بن مضارع «رو» سه فعل زمان حال بساز.
جواب: میروم، میروی، میرود - سؤال چهارم: از فعل «میخوانم» فعل امر بنویسید.
جواب: بخوان - سؤال پنجم: از مصدر «خندیدن» بن مضارع و ماضی بنویسید.
جواب: بن مضارع خند و ماضی خندید
سخن پایانی
در نهایت، در این مطلب توضیح دادیم که بن مضارع یکی از پایهایترین و کاربردیترین بخشهای دستور زبان فارسی است که برای ساخت افعال زمان حال و آینده مهم است و در شکلگیری صفات، اسمها و ترکیبهای پیچیده هم نقش دارد. تسلط بر بن مضارع به دانشآموزان کمک میکند تا افعال را صحیح بسازند، جملهها را روان و دقیق بنویسند و درک بهتری از ریشه واژهها پیدا کنند. تمرین مستمر، مشاهده مثالها و توجه به ترکیبهای مختلف ساخت بن مضارع به شما کمک میکند یادگیری آن ساده و کاربردی شود. میتوانید جداول این مطلب را به خاطر بپسارید تا بهتر به سؤالات بن مضارع چیست پاسخ دهید.
سؤالات متداول
- بن مضارع چیست با مثال؟
منظور از بن مضارع، ریشه افعال مضارع یا حال است که حالت و زمان ندارند و برای ساخت افعالی مختلف استفاده میشوند. برای مثال، بن مضارع می نویسد، «نویس» است. - بن مضارع و بن ماضی چه تفاوتی دارند؟
بن ماضی برای ساخت فعلهای گذشته استفاده میشود، بن مضارع برای ساخت فعلهای زمان حال و ترکیبی. - چطور بن مضارع را تشخیص دهیم؟
در یک روش میتوانید فعل امر بسازید و «ب» را حذف کنید. در روش دیگر پیشوند «می» و شناسهها را از فعل حال حذف کنید. - آیا همه فعلها بن مضارع باقاعده دارند؟
خیر، بعضی فعلها بیقاعده هستند و تغییر شکل میدهند، مثل «کاشتن → کار» - بن مضارع نوشتن و خوردن چیست؟
بن مضارع نوشتن، «نویس» است و بن مضارع خوردن، «خور» است.
