برای خواندن و نوشتن درست در زبان فارسی، شناخت صامت و مصوت ضروری است. بسیاری از اشتباههای املایی، گفتاری و مشکلات در روخوانی به این دلیل ایجاد میشوند که تفاوت این دو نوع صدا به درستی شناخته نشده است. به همین دلیل، قبل از یادگیری قواعد پیچیدهتر زبان، لازم است با این مفاهیم پایه آشنا شویم. این گروههای صدایی، پایه بسیاری از جلسات گفتاردرمانی و آموزشی هستند.
به این ترتیب، در این مطلب مجموعه مدارس سلام به زبان ساده توضیح میدهیم صامت و مصوت چیست، چه تفاوتی با هم دارند و چگونه در ساخت کلمات نقش دارند. مرحله به مرحله با شناخت ساختار و زبان فارسی آغاز خواهیم کرد و برای شما مثال و نکاتی را خواهیم آورد که صامت و مصوت در ذهنتان بماند.
واج چیست؟
در زبان فارسی، هر کلمه از صداهایی ساخته میشود که با شنیدن آنها معنی واژه را تشخیص میدهیم. به کوچکترین واحد صوتی که اگر تغییر کند معنی کلمه هم عوض میشود، واج میگویند. در نتیجه، واج کوچکترین واحد صوتی است.
برای مثال در سه کلمه «مار» «بار» و «دار»، تنها صدای آغازین فرق دارد و همین تفاوت باعث تغییر معنی شده است. این صداها همان واجها هستند. واج به صدا مربوط میشود، نه به شکل نوشتاری، اما برای نوشتن آنها از حروف الفبا استفاده میکنیم.
انواع واج در زبان فارسی
حال این واج که متشکل از واحدهای صوتی و به عبارتی صداست، انواعی دارد. در واقع واجهای زبان فارسی از نظر نحوه تولید صدا یکسان نیستند. بعضی صداها را میتوان به تنهایی و واضح تلفظ کرد، اما بعضی دیگر بدون همراهی یک صدا کامل شنیده نمیشوند.
همین تفاوت باعث شده واجها به دو گروه اصلی تقسیم شوند که شناخت آنها برای درک بهتر کلمات ضروری است. این دو گروه همان صامت و مصوت هستند که میخواهیم در این مطلب به آنها بپردازیم. اما پیش از آن، توصیه میکنیم با این مفاهیم هم آشنا شوید تا این مبحث را بهتر یاد بگیرید:
• واجگاه: دستگاه تولید صوت مثل زبان، دندان، گلو و لب
• واج: منظور گفتار و صوت است. مثل تلفظ «آ»
• حرف: منظور نوشتار است. مثل نوشتن «آ»
پیشنهاد مطالعه: واج آرایی چیست؟
اولین نفری باشید که از اخبار و اطلاعیههای مرتبط با پایه تحصیلیتان باخبر میشود!
مصوت چیست؟
مصوت یا «واکه» به صداهایی گفته میشود که هنگام تلفظ، مسیر جریان هوا هیچ مانعی ندارد و صدا آزادانه از گلو تا لب حرکت میکند. مصوتها میتوانند به تنهایی شنیده شوند و نقش اصلی را در شکلگیری هجاها ایفا میکنند.
در زبان فارسی شش مصوت داریم:
ــَـ ــِـ ــُـ آ او ای
• سه مصوت کوتاه شامل ــَـ، ــِـ و ــُـ هستند.
• سه مصوت بلند شامل آ، او و ای میشوند.
در نوشتار، این صداها با حروف و علائم مشخصی از الفبا نشان داده میشوند. مصوت در زبان انگلیسی Vowel است.
صامت چیست؟
صامت به گروهی از صداها گفته میشود که هنگام تلفظ، جریان هوا از مسیر گلو تا لب با مانعی برخورد میکند. این مانع ممکن است زبان، لبها یا گلو باشد و باعث میشود صدا به شکل کوتاه و محصور شنیده شود.
به همین دلیل، صامت به تنهایی صدای کاملی ندارد. پس همراه با مصوت ادا میشود تا کلمات شکل بگیرند. در انگلیسی آن را با Consonant میشناسند. در سادهترین تعریف، صامت همان حروف الفبا و همزه را شامل میشود و حروف صدادار مثل «آ» را در برنمیگیرد.
در زبان فارسی ۲۳ صامت وجود دارد که برخی از آنها با چند حرف مختلف نشان داده میشوند؛ برای مثال، چهار حرف «ز»، «ذ»، «ض» و «ظ» همه یک صدای مشابه دارند. سایر صامتها شامل ب، پ، ت، ج، چ، ح، خ، د، ر، س، ش، ف، ک، گ، ل، م، ن، و، ه و ی هستند.
فرهنگستان زبان و ادب فارسی معادل «همخوان» را برای صامت در نظر گرفته و آن را آوایی تعریف کرده که در مسیر جریان هوا مانعی ایجاد میکند.
ارتباط صامت و مصوت با هجا
هر هجا حداقل یک مصوت دارد و ممکن است با یک یا چند صامت ترکیب شود تا کلمه شکل بگیرد. به عبارت دیگر، مصوت هسته هجا است و صامتها دور آن میچرخند و ساختار هجا را کامل میکنند.
مصوتها صداهایی هستند که بدون مانع میتوان آنها را شنید و هسته هجا را تشکیل میدهند. در حالی که صامتها صداهایی هستند که جریان هوا در هنگام تلفظشان با مانع روبهرو میشود و در کنار مصوتها هجا را کامل میکنند.
برای مثال، در کلمه کتاب:
• هجا اول «کت» از صامت «ک» و مصوت کوتاه «ـِ» ساخته شده است.
• هجا دوم «تاب» از صامت «ت» و مصوت بلند «آ» و صامت «ب» تشکیل شده است.
در کلمات کوتاه مانند «می»، مصوت بلند «ی» با صامت «م» ترکیب میشود و یک هجا شکل میدهد. در کلمات طولانیتر، هجاها پشت سر هم قرار میگیرند و ترکیب صامت و مصوتها باعث میشود کلمه روان و قابل تلفظ باشد.
پیشنهاد مطالعه: انواع آرایه های ادبی چیست؟
قواعد واجی
قواعد واجی تعیین میکنند که واجها (صامت و مصوت) چگونه میتوانند کنار هم قرار بگیرند تا هجا و کلمات ساخته شوند. این قواعد محدود و مشخص هستند، زیرا تلفظ زبان فارسی به این شکل طبیعی و روان است.
• صامت + مصوت (cv) → هجا ساده:
مثالها: با، نو، پی
• صامت + مصوت + صامت (cvc) → هجا متداول:
مثالها: گل، سیب
• صامت + مصوت + صامت + صامت (cvcc) → هجا پیچیده:
مثالها: دست، درب
• صامت + مصوت + صامت + مصوت (cv-cv) → دو هجا پشت سر هم:
مثالها: کتاب (کِ / تاب)، پنجره (پن / جر / ه)
مثال صامت و مصوت
| کلمه | صامتها | مصوتها | هجاها |
| کتاب | ک، ت، ب | ـِـ، آ | کِ / تاب |
| مدرسه | م، د، ر، س، ه | ـَـ، ــِـ | مَد / رس / ه |
| گلستان | گ، ل، س، ت، ن | ـُـ، ـِـ، ا | گِل / ست / ان |
| خورشید | خ، ر، ش، د | و، ی | خو / رش / ید |
| سیب | س، ب | ی | سی / ب |
| دانشگاه | د، ن، ش، گ، ه | ا، ــِـ | دا / نِش / گاه |
| مرغزار | م، ر، غ، ز، ر | ــَـ، ا | مر / غ / زار |
| نخلستان | ن، خ، ل، س، ت، ن | ـَــِـ، ا | نَخ / لِس / تان |
نکات صامت و مصوت
• هر هجای فارسی حداقل یک مصوت دارد و ممکن است با یک یا چند صامت ترکیب شود.
• مصوتها صداهایی هستند که جریان هوا بدون مانع از دهان خارج میشود و هسته هجا را تشکیل میدهند.
• صامتها صداهایی هستند که جریان هوا در هنگام تلفظ آنها با مانع برخورد میکند و معمولاً در کنار مصوتها هجا شکل میگیرد.
• هیچ هجایی در زبان فارسی معیار آموزشی با مصوت شروع نمیشود؛ همه هجاها با صامت آغاز میشوند.
• در کلمات فارسی، دو مصوت پشت سر هم قرار نمیگیرند؛ همیشه یک صامت بین آنها وجود دارد.
• برخی حروف مانند و و ی میتوانند هم صامت باشند و هم مصوت؛ جایگاه حرف در هجا مشخص میکند نقش آن را:
- اگر درجایگاه دوم هجا باشد، مصوت است.
- اگر درجایگاه اول یا سوم هجا باشد، صامت است.
شمارش صامت و مصوت
برای فهم بهتر هجا و کلمات، میتوان تعداد صامتها و مصوتها را شمرد. هر مصوت معمولاً یک هجا را تشکیل میدهد و صامتها همراه آن هجا را کامل میکنند. برای یادگیری بهتر، میتوانید هر کلمه را بخش بخش کنید و یا جدا جدا بنویسید و سپس تعداد صامت و مصوت آن را بشمارید.
مثالها:
- کلمه «گلستان»
صامتها: گ، ل، س، ت، ن → ۵
مصوتها: ــُـ، ــِ، ا → ۳
هجاها: گُل / ست / ان → تعداد هجا = تعداد مصوتها = ۳ - کلمه «دانشگاه»
صامتها: د، ن، ش، گ، ه → ۵
مصوتها: ا، ــِـ، ا → ۳
هجاها: دا / نِش / گاه → تعداد هجا = ۳ - کلمه «بادبادک»
صامتها: ب، د، ب، د، ک → ۵
مصوتها: ا، ــَـ، ا → ۳
هجاها: باد / باد / ک → تعداد هجا = ۳
نکته: همیشه تعداد هجا = تعداد مصوتها و صامتها در کنار آنها هجا را کامل میکنند. این شمارش کمک میکند هنگام خواندن و نوشتن، تلفظ درست کلمات حفظ شود.
نمونه سؤال صامت و مصوت
سؤال اول: در کلمه «پنجره»، چند هجا وجود دارد؟ هر هجا شامل چه صامت و مصوتی است؟
پاسخ:
هجاها: پن / جر / ه
صامتها: پ، ن، ج، ر، ه
مصوتها: ــَـ، ا، ــِـ
تعداد هجا = تعداد مصوتها = ۳
سؤال دوم: در کلمه «نارنجی»، چند صامت و چند مصوت وجود دارد؟ هجاها را مشخص کنید.
پاسخ:
هجاها: نا / رن / جی
صامتها: ن، ر، ن، ج
مصوتها: ا، ــِـ، ی
تعداد هجا = تعداد مصوتها = ۳
سؤال سوم: حرف «ی» در کلمه «پیانو» صامت است یا مصوت؟ جایگاه آن را توضیح دهید.
پاسخ:
ی در هجا اول (پی) جایگاه دوم هجا است → مصوت
صامتها: پ، ن
مصوتها: ی، آ، و
جمعبندی
صامتها و مصوتها پایهایترین واحدهای صوتی زبان فارسی هستند. مصوتها هسته هجا را میسازند و صامتها آن را کامل میکنند. هجاها از ترکیب صامت و مصوت شکل میگیرند و تعداد هجاها در کلمات با تعداد مصوتها برابر است. برخی حروف مانند «و» و «ی» میتوانند هم صامت و هم مصوت باشند و جایگاهشان در هجا نقش آنها را مشخص میکند.
سؤالات متداول
- صامت و مصوت چه تفاوتی دارند؟
صامتها با مانع در مسیر هوا ادا میشوند، مصوتها بدون مانع و با لرزش تارآواها تلفظ میشوند. - هر هجا چند مصوت دارد؟
هر هجا فقط یک مصوت دارد و صامتها همراه آن هجا را کامل میکنند. - چگونه میتوان تعداد هجاها را در یک کلمه شمرد؟
تعداد هجاها با تعداد مصوتها برابر است و صامتها در کنار مصوتها هجا را شکل میدهند.
