بسیاری از دانشآموزان و دانشجویان هنگام مطالعه شعر فارسی با نامهای متعددی روبهرو میشوند؛ غزل، قصیده، مثنوی، شعر نیمایی، شعر سپید و قالبهای دیگر که گاهی فقط در حد یک اسم در ذهن میمانند.
اگر شما هم این گمراهی بین انواع اسامی و قالبهای شعر فارسی را تجربه کردهاید و نمیدانید کدام به کدام است، این مطلب از مجموعه مدارس سلام برای راهنمایی شما نوشته شده است. در ادامه به بررسی انواع قالب های شعری با مثال خواهیم پرداخت و نکاتی در اختیارتان قرار خواهیم داد تا به راحتی در ذهنتان بماند. حتی اگر هیچ دانش قبلی در این زمینه ندارید، به طور کامل با این مباحث آشنا میشوید.
قالب شعر چیست؟
قالب شعر به چارچوب مشخصی گفته میشود که شعر بر اساس آن شکل میگیرد و باعث میشود اجزای شعر مانند بیتها یا مصراعها نظم قابل تشخیص داشته باشند.
وقتی شاعری قالبی را انتخاب میکند در واقع تصمیم میگیرد شعرش چگونه پیش برود، قافیه کجا تکرار شود، طول شعر تا چه اندازه باشد و ارتباط بخشهای مختلف متن چگونه شکل بگیرد.
شناخت قالب شعر به شما کمک میکند تا تفاوت میان شعرها را راحتتر تشخیص دهید و هنگام خواندن یا تحلیل متن ادبی یا حتی در امتحان بدانید با چه نوع ساختاری مواجه هستید. به همین دلیل قالب شعر تنها ظاهر شعر را شامل نشده و فهم آن را هم سادهتر میکند.
اولین نفری باشید که از اخبار و اطلاعیههای مرتبط با پایه تحصیلیتان باخبر میشود!
مفاهیم مهم شناخت انواع قالب شعر فارسی
در این بخش میخواهیم از مفاهیم پایه برای شناخت انواع قالب شعر هشتم شروع کنیم. بدون شناخت این عناصر، تفاوت میان قالبها به درستی دیده نمیشود. این مفاهیم کمک میکنند ساختار شعر را بشناسیم و بفهمیم هر شعر بر چه اساسی شکل گرفته و چرا در یک قالب خاص قرار میگیرد.
- بیت: هر واحد کامل در شعر کلاسیک که از دو مصرع تشکیل میشود و به طور معمول یک معنی نسبتاً کامل را منتقل میکند.
- مصرع: هر نیمخط شعر که کنار یک مصرع دیگر یک بیت را میسازد و به تنهایی معمولاً کامل به نظر نمیرسد.
- قافیه: صدای مشترکی که در پایان بیتها یا مصراعهای مشخص تکرار میشود و به شعر نظم و انسجام میدهد.
- ردیف: واژه یا عبارتی که بعد از قافیه بدون تغییر تکرار میشود و بیشتر در غزل و قصیده دیده میشود.
- وزن: نظم آهنگین شعر که باعث خواهد شد شعر هنگام خواندن ریتم مشخصی داشته باشد.
- تعداد بیتها یا مصراعها: طول شعر که در برخی قالبها محدود و در برخی دیگر آزادتر است و در تشخیص قالب نقش دارد.
- نحوه تکرار قافیه: این الگو شامل این است که قافیه در کجای شعر تکرار میشود و یکی از تفاوتهای اصلی میان قالبها را میسازد.
پیشنهاد مطالعه: انواع آرایه های ادبی چیست؟
انواع قالب شعر سنتی فارسی
انواع قالب شعر سنتی که در کتابهای فارسی و ادبیات بیشتر به آنها پرداخته شده است، شامل قالبهایی میباشد که شاعران بزرگ و معروف بیشتر از آنها استفاده میکردهاند. مانند قالبهای غزل و مثنوی که توسط حافظ و مولوی استفاده شدهاند. در این بخش به بررسی این انواع قالب شعر با مثال خواهیم پرداخت و برای هر یک تصویر و نمودار هم ارائه خواهیم کرد تا بهتر یاد بگیرید.
قالب قصیده
وقتی شعر قرار است یک موضوع را با حوصله و پیوستگی دنبال کند و شاعر فرصت داشته باشد مقدمه بسازد، وارد اصل سخن شود و در پایان نتیجهگیری کند، قالبی انتخاب میشود که ظرفیت چنین پرداختی را داشته باشد. قالب قصیده چنین ساختار و استفادهای دارد. این قالب توانایی شاعر را در پرداخت مفصل یک موضوع نشان میدهد.
ویژگیهای اصلی:
- وزن یکنواخت در سراسر شعر
- همقافیه بودن مصراع اول با مصراعهای زوج
- تعداد ابیات نسبتاً زیاد (اغلب ۲۰ تا ۸۰ بیت)
- دارای بخشبندی درونی مانند مقدمه و بخش اصلی
نکته برای تشخیص دادن: از نظر شکل قافیه شبیه غزل است اما طول آن بیشتر و موضوع آن معمولاً واحدتر است.
موضوعات رایج: در این قالب بیشتر به ستایش، نکوهش، اندرز، مسائل اخلاقی، حکمی و گاهی وصف طبیعت پرداخته میشود.
مثال:
عقل را تدبیر باید عشق را تدبیر نیست
عاشقان را عقل تر دامن گریبانگیر نیست
عشق بر تدبیر خندد زان که در صحرای عقل
هر چه تدبیرست جز بازیچه تقدیر نیست
عشق عیارست و بر تزویر تقدیرش چکار
عقل با حفظست کو را کار جز تدبیر نیست
(بخشی از قصیده سنایی غزنوی)
قالب غزل
در میان انواع قالب های شعری، غزل بیش از هر قالب دیگری با احساس، تجربههای درونی و بیان عاطفه ارتباط دارد. این قالب در واقع شعری نسبتاً کوتاه و آهنگین است که بیشتر برای بیان احساسات و عواطف به کار میرود. هر بیت میتواند معنایی مستقل داشته باشد اما فضای کلی شعر حفظ میشود. از معروفترین نمونههای آن، غزلیات حافظ است.
ویژگیهای اصلی:
- وزن ثابت در همه ابیات
- همقافیه بودن مصراع اول با مصراعهای زوج (مشابه قصیده)
- قافیه تکی در آخرین بیت
- دعاگویی و آرزو کردن
- یکسانی قافیهها در اولین بیت
- تعداد ابیات محدودتر نسبت به قصیده (۵ تا ۱۲ بیت)
- امکان تنوع موضوع در بیتها
نکته مهم برای تشخیص دادن: از نظر قافیه شبیه قصیده است اما کوتاهتر است و تمرکز آن بر احساس و تجربه درونی شاعر قرار دارد.
موضوعات رایج: در غزل بیشتر عشق، عرفان، احساسات شخصی، تجربههای انسانی و گاهی مسائل اجتماعی مطرح میشود.
مثال:
اَلا یا اَیُّهَا السّاقی اَدِرْ کَأسَاً و ناوِلْها
که عشق آسان نمود اوّل ولی افتاد مشکلها
به بویِ نافهای کآخِر صبا زان طُرّه بُگشاید
ز تابِ جَعدِ مشکینش چه خون افتاد در دلها
مرا در منزلِ جانان چه امنِ عیش، چون هر دَم
جَرَس فریاد میدارد که بَربندید مَحمِلها
به مِی سجّاده رنگین کُن گَرَت پیرِ مُغان گوید
که سالِک بیخبر نَبْوَد ز راه و رسمِ منزلها
(بخشی از غزل اول حافظ)
قالب مثنوی
مثنوی شعری است که هر بیت آن قافیهای جداگانه دارد و همین ویژگی آن را برای شعرهای بلند مناسب میکند. شاعر در این قالب آزادی بیشتری برای ادامه روایت یا آموزش دارد. از معروفترین نمونههای آن که حتماً شنیدهاید، مثنوی مولوی است.
ویژگیهای اصلی:
- وزن یکسان در تمام شعر
- قافیه مستقل در هر بیت
- امکان سرودن شعرهای بسیار بلند
- مناسب برای روایت و داستانپردازی
- شناخت با اسم قالب دوگانی
نکته مهم برای تشخیص دادن: تنوع قافیه در هر بیت مهمترین تشخیص مثنوی از دیگر قالبهاست.
موضوعات رایج: در این قالب موضوعات داستانی، حماسی، تاریخی، اخلاقی، تعلیمی، عاشقانه و عرفانی دیده میشود.
مثال:
بشنو این نی چون شکایت میکند
از جداییها حکایت میکند
کز نِیِستان تا مرا بُبریدهاند
در نفیرم مرد و زن نالیدهاند
سینه خواهم شَرحه شَرحه از فراق
تا بگویم شرح درد اشتیاق
هر کسی کو دور ماند از اصلِ خویش
باز جوید روزگارِ وصل خویش
(بخشی از بخش ۱ دفتر اول مثنوی مولوی)
قالب دوبیتی
گاهی شاعر ترجیح میدهد اندیشه یا احساس خود را در کوتاهترین شکل ممکن بیان کند؛ دوبیتی در اینجا استفاده میشود. به عبارتی دوبیتی شعری کوتاه است که از دو بیت تشکیل میشود و وزن مشخصی دارد. این قالب بیشتر ساده و صمیمی است و زبان آن به گفتار نزدیکتر است. برای این انواع قالب شعر، اشعار دوبیتی بابا طاهر معروف هستند.
ویژگیهای اصلی:
- چهار مصراع هموزن
- قافیه در مصراعهای اول دوم و چهارم
- وزن خاص دوبیتی
- کوتاه و فشرده
نکته مهم برای تشخیص دادن: دوبیتی از نظر شکل قافیه شبیه رباعی است اما وزن آن متفاوت است.
موضوعات رایج: در دوبیتی بیشتر عشق، عرفان و احساسات ساده و صادقانه بیان میشود.
مثال:
ببندم شال و میپوشم قدک را
بنازم گردش چرخ و فلک را
بگردم آب دریاها سراسر
بشویم هر دو دست بینمک را
(دوبیتی باباطاهر)
قالب رباعی
رباعی شعری چهارمصراعی است که در آن اندیشه اصلی شاعر به طور معمول در مصراع پایانی بیان میشود. این قالب بر بیان یک فکر عمیق در حجمی کوتاه تمرکز دارد. اغلب افراد این قالب را با رباعیات خیام میشناسند.
ویژگیهای اصلی:
- چهار مصراع
- وزن مخصوص رباعی
- قافیه در مصراعهای اول دوم و چهارم
- تمرکز معنایی بر مصراع آخر
- وزن عروضی مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعَل
نکته مهم برای تشخیص دادن: وزن مهمترین عامل تشخیص رباعی از دوبیتی است.
موضوعات رایج: در رباعی بیشتر مفاهیم فلسفی، عرفانی، عاشقانه و تأملهای ذهنی مطرح میشود.
مثال:
هر چند که رنگ و بوی زیباست مرا
چون لاله رخ و چو سرو بالاست مرا
معلوم نشد که در طربخانه خاک
نقاش ازل بهر چه آراست مرا
(رباعیات خیام)
قالب ترجیعبند
ترجیعبند از چند بخش هموزن تشکیل شده که میان آنها یک بیتی که تکرار میشود، قرار دارد. این بیت مشترک بخشهای مختلف شعر را به هم وصل میکند. این مورد از انواع قالب شعر دشوار در تعریف است، اما به مثال و تصویر که دقت کنید، متوجه خواهید شد.
ویژگیهای اصلی:
- چند بند هموزن
- قافیههای متفاوت در بندها
- وجود بیت تکراری میان بندها
- ساختار منظم و آهنگین
- قافیه یکسان در خانهها
نکته مهم برای تشخیص دادن: وجود بیت ثابت میان بندها مهمترین نشانه ترجیعبند است.
موضوعات رایج: در این قالب اغلب عشق، عرفان، مدح و احساسات عمیق بیان میشود.
مثال:
زباغ ای باغبان ما را همی بوی بهار آید
کلیدباغ ما را ده که فردامان به کار آید
کلید باغ را فردا هزاران خواستار آید
تو لختی صبر کن چندانکه قمری بر چنار آید
چواندر باغ تو بلبل به دیدار بهار آید
ترا مهمان ناخوانده بروزی صد هزار آید
کنون گر گلبنی را پنج شش گل در شمار آید
چنان دانی که هر کس را همی زو بوی یار آید
بهار امسال پنداری همی خوشتر ز پار آید
ازین خوشتر شود فردا که خسرو از شکار آید
بدین شایستگی جشنی بدین بایستگی روزی
ملک را در جهان هر روز جشنی باد و نوروزی
کنون در زیر هر گلبن قنینه در نماز آید
نبیند کس که از خنده دهان گل فراز آید
زهر بادی که برخیزد گلی با می به راز آید
به چشم عاشق از می تابه می عمری دراز آید
به گوش آواز هر مرغی لطیف و طبعساز آید
به دست می زشادی هر زمان ما را جواز آید
هوا خوش گردد و بر کوه برف اندر گداز آید
علمهای بهاری از نشیبی بر فراز آید
کنون ما را بدان معشوق سیمین بر نیاز آید
به شادی عمر بگذاریم اگر معشوق باز آید
(ترجیعات فرخی سیستانی)
قالب ترکیببند
در کنار قالبهای شناختهشده، ساختارهایی هم وجود دارند که کمتر در کتابهای درسی دیده میشوند اما از نظر فرم و آهنگ اهمیت دارند. ترکیببند قالبی بندبند در شعر فارسی است که هر بند آن از چند بیت هموزن و همقافیه تشکیل میشود و بندها از نظر معنا به یکدیگر پیوستهاند، اما برخلاف ترجیعبند، بیت تکراری ثابت میان بندها ندارد.
ویژگیهای اصلی:
- همه بندها در یک وزن عروضی
- هر بند قافیه مستقل
- عدم وجود بیت مشترک تکراری
- پیوند معنایی میان بندها
نکته مهم برای تشخیص دادن: اگر ساختار شعر شبیه ترجیعبند باشد اما بیت برگردان تکراری نداشته باشد، با ترکیببند روبهرو هستید.
موضوعات رایج: در این قالب بیشتر به مفاهیمی مانند مرثیه، عرفان، مدح، مضامین دینی، احساسات عمیق انسانی و سوگهای جمعی پرداخته میشود.
مثال:
ای گل تازه که بویی ز وفا نیست تو را
خبر از سرزنش خار جفا نیست تو را
رحم بر بلبل بیبرگ و نوا نیست تو را
التفاتی به اسیران بلا نیست تو را
ما اسیر غم و اصلا غم ما نیست تو را
با اسیر غم خود رحم چرا نیست تو را
فارغ از عاشق غمناک نمیباید بود
جان من اینهمه بی باک نمیباید بود
همچو گل چند به روی همه خندان باشی؟
همره غیر به گلگشت گلستان باشی
هر زمان با دگری دست و گریبان باشی
زان بیندیش که از کرده پشیمان باشی
جمع با جمع نباشند و پریشان باشی
یاد حیرانی ما آری و حیران باشی
(وحشی بافقی)
قالب مستزاد
مستزاد هم یکی دیگر از انواع قالب شعری بوده و البته کمتر از آن شنیدهایم. ساختار آن هم قالبی است که در کنار مصراعهای اصلی، واژه یا عبارتهای کوتاهی به آن افزوده میشود. این افزودهها معنا یا تأکید مصراع را کاملتر میکنند. تصویر زیر، نمونهای از قالب مستزاد بر پایه قالب غزل است.
ویژگیهای اصلی:
- داشتن مصراعهای افزوده
- ارتباط معنایی افزوده با مصراع اصلی
- خارج از وزن
- ایجاد آهنگ متفاوت
- ساخته شده بر اساس سایر قالبها
موضوعات رایج: در مستزاد به طور معمول مضامین عاشقانه، عرفانی یا انتقادی وجود دارد.
مثال:
نقد قدم از مخزن اسرار برآمد چون گنج عیان شد
خود بود که خود بر سر بازار برآمد
بر خود نگران شد
در کسوت ابریشم و پشم آمد و پنبه تا خلق بپوشند
خود بر صفتِ جبّه و دستار برآمد
لبس همه سان شد
در موسم نیسان ز سما شد سوی دریا در کسوت قطره
در بحر به شکل در شهوار برآمد
در گوش نهان شد
در شکل بتان خواست که خود را بپرستد خود را بپرستد
(بخشی از غزل ۲۷۸ عطار در قالب مستزاد)
قالب قطعه
قطعه یکی دیگر از انواع قالب های شعری معروف است. این قالب اغلب از دو بیت یا بیشتر تشکیل شده و قافیه از مصراع دوم آغاز میشود. این قالب بیشتر برای بیان مستقیم یک موضوع به کار میرود و اغلب پند و اندرز یا مسائل اخلاقی را بیان میکند.
ویژگیهای اصلی:
- همقافیه بودن مصراعهای زوج
- نداشتن مطلع همقافیه
- طول کوتاه تا متوسط
- زبان نسبتاً صریح
- اغلب ۲ تا ۱۶ بیت
نکته مهم برای تشخیص دادن: قطعه شبیه بخشی جداشده از قصیده به نظر میرسد و ابیاتش کمتر است. مصرع اول قافیه ندارد.
موضوعات رایج: در قطعه بیشتر مسائل اخلاقی، اجتماعی، آموزشی و مناظره مطرح میشود.
مثال:
گر مرا بیتو در بهشت برند
دیده از دیدنش بخواهم دوخت
کاین چنینم خدای وعده نکرد
که مرا در بهشت باید سوخت
(قطعه شماره ۲ سعدی)
قالب مُسَمَّط
مسمط کمتر در انواع قالب های شعری کلاس ششم قرار میگیرد اما خوب است آن را بشناسید. این قالب از چند رشته تشکیل میشود و هر رشته ساختار قافیهای خاص خود را دارد. بندهای پایانی رشتهها با هم همقافیه هستند.
ویژگیهای اصلی:
- تشکیلشده از چند رشته
- قافیههای متفاوت در هر رشته
- همقافیه بودن بندها
- ساختار منظم و چندبخشی
- رشتههای 6 مصراعی رایج
- مصراع آخر متفاوت
موضوعات رایج: در این قالب شعر فارسی بیشتر مضامین توصیفی، عاشقانه و گاهی مدح بیان میشود.
مثال:
بوستانبانا امروز به بستان بدهای؟
زیر آن گلبن چون سبز عماری شدهای؟
آستین برزدهای دست به گل برزدهای؟
غنچهای چند ازو تازه و تر برچدهای؟
دستهها بسته به شادی بر ما آمده ای ؟
تا نشان آری ما را ز دل افروز بهار؟
باز گرد اکنون و آهستگشان بر سر و روی
آبکی خرد بزن خاک لب جوی بروی
جامهای بفکن و برگرد به پیرامن جوی
هر کجا تازه گلی یابی از مهر ببوی
هر کجا یابی ازین تازه بنفشه خودروی
همه را دسته کن و بسته کن و پیش من آر
(منوچهری)
قالب چهارپاره
قالب چهارپاره که از نام آن مشخص است، از چند بند دوبیتی با وزن یکسان ساخته شده و بندها از نظر معنا به هم مرتبط هستند، ولی قافیهها متفاوت میباشند. به طور معمول مصراع دوم و چهارم همقافیه بوده و مصراع اول و سوم بدون قافیه هستند.
ویژگیهای اصلی:
- از چند بند دوبیتی تشکیل شده
- وزن بندها یکسان
- مصراع دوم و چهارم همقافیه
- مصراع اول و سوم بدون قافیه
- جریان معنایی پیوسته در شعر
نکته مهم برای تشخیص دادن: شباهتهایی با دوبیتی دارد اما تعداد بندها بیشتر و ارتباط معنایی در کل شعر حفظ شده است.
موضوعات رایج: در این قالب بیشتر به بیان حالات احساسی، تصویرپردازی طبیعت و انعکاس تجربههای انسانی پرداخته میشود.
مثال:
آسمان همچو صفحه دل من
روشن از جلوههای مهتابست
امشب از خواب خوش گریزانم
که خیال تو خوشتر از خواب است
خیره بر سایههای وحشی بید
میخزم در سکوت بستر خویش
باز دنبال نغمهای دلخواه
مینهم سر به روی دفتر خویش
(فروغ فرخزاد)
قالب بحر طویل
بحر طویل قالبی با مصراعهای طولانی و انعطافپذیر است که تمام ارکان عروضی سالم در آن رعایت میشوند و چینش قافیه محدودیتی ندارد.
ویژگیهای اصلی:
- مصراعهای بلند و چندبخشی
- استفاده کم از زحافات شعری
- چینش قافیه انعطافپذیر
- طول بندها بسیار زیاد
- شباهت به قصیده
- تنوع در محل قافیه
نکته مهم برای تشخیص دادن: شباهتهایی به قصیده دارد اما مصراعها طولانیتر و آزادی قافیه بیشتر است.
موضوعات رایج: در این قالب در زمینههای مختلفی استفاده میشود، اما نسبت به سایر انواع قالب شعر کاربرد کمتری دارد. بیشتر به بیان حماسه، مدح و عشق پرداخته میشود.
نکته مهم: وزن عروضی نظمی مشخص در کشش و کوتاهی هجاهای شعر است که با تکرار الگوهای آهنگین، موسیقی بیرونی شعر فارسی را شکل میدهد. اما قافیههای آن به اشکال مختلفی بوده و از این نمودار ندارد.
مثال:
به هر منزل و مقام
که آن سرو خوشخرام
به یاران نشسته رام
به عشرت گرفته جام
وزان جام شادکام
به جایی نهاده گام
برآنجای صبح و شام
نهم روی خویشتن
درین دلگشا محل
چو فردوس بی بدل
ز دوران پر حیل
چه بینم بجز خلل
کنم تا برد اجل
سر رشته امل
(بخشی از شعر جامی)
انواع قالب شعر نو فارسی
با ورود شعر نو، نگاه به قالب دچار تغییر شد و شاعر از الگوهای ثابت فاصله گرفت. قالبهای شعر نو نتیجه دگرگونی در ساختار شعر فارسی هستند و بیش از هر چیز، به تغییر در وزن، قافیه و شکل مصراعها مربوط میشوند. در این قالبها، شاعر از الگوهای ثابت شعر کلاسیک فاصله میگیرد اما همچنان با یک چارچوب مشخص شعری سر و کار دارد. در این قسمت انواع شعر با مثال را از نوع شعر نو آوردهایم.
قالب نیمایی
قالب نیمایی نخستین قالب شناختهشده شعر نو است که با حفظ وزن عروضی، نظم ثابت مصراعها را کنار میگذارد. در این قالب، طول مصراعها میتواند متفاوت باشد و قافیه جای ثابتی ندارد.
ویژگیهای اصلی:
- استفاده از وزن عروضی
- نابرابری طول مصراعها
- تعداد متفاوت ارکان در مصراعها
- جایگاه آزاد قافیه
- حفظ موسیقی شعر
موضوعات رایج: در این قالب بیشتر به مسائل اجتماعی، انسانی و تجربههای شخصی پرداخته میشود.
مثال:
میتراود مهتاب
میدرخشد شبتاب
نیست یک دم شکند خواب به چشم کس و لیک
غم این خفتهی چند
خواب در چشم ترم میشکند
(بخشی از شعر نیما یوشیج)
قالب سپید
قالب سپید از وزن عروضی فاصله میگیرد اما همچنان بر آهنگ و ریتم زبانی تکیه دارد. قافیه در این قالب الزامی نیست و اگر هم به کار برود، جای ثابتی ندارد.
ویژگیهای اصلی:
- نداشتن وزن عروضی
- تکیه بر آهنگ و ریتم زبانی
- نداشتن الگوی ثابت قافیه
- ساختار آزاد مصراعها
- توجه به موسیقی درونی
موضوعات رایج: در این قالب بیشتر اوقات دغدغههای انسانی، اجتماعی و نگاه انتقادی وجود دارد.
مثال:
زندگی باید کرد
گاه با یک گل سرخ
گاه با یک دل تنگ
گاه با سوسوی امیدی کم رنگ
زندگی باید کرد
گاه با غزلی از احساس
گاه با خوشه ای از عطر گل یاس
زندگی باید کرد
گاه با ناب ترین شعر زمان
گاه با ساده ترین قصه یک انسان
(بخشی از شعر سهراب سپهری)
قالب موج نو
قالب موج نو هم در میان انواع قالب شعر فارسی وجود دارد و البته شناخت و تشخیص آن کمی دشوارتر است. به عبارتی از نظر ساختاری از وزن و قافیه فاصله میگیرد و بیشتر بر فضای ذهنی و تصویرسازی متکی است. تفاوت اصلی آن با نثر، زبان شاعرانه و استفاده از آرایههای ادبی است.
ویژگیهای اصلی:
- نداشتن وزن عروضی
- نبود قافیه
- تکیه بر تصویر و معنا
- ساختار کاملاً آزاد
- زبان نمادین و خاص
- شناخته شدن با نام شعر آزاد
موضوعات رایج: در این قالب از انواع شعر، بیشتر فضاهای ذهنی، احساسات شخصی و نگاههای انتزاعی مطرح میشود.
مثال:
در جام ساعت ديواري گلهاي بنفشه را خراب كرديم
در پنجره ی خواب ماهيان بوديم و روي صدفهاي بسترشان طرح صيادان را كشيديم
با همه ی دختران و پسران شهرهاي نيافتني، فانوس شكوفهها را روشن كرديم
و بردرختنان تهي از ميوه جنگلي آويختيم
از مرز همه باغهاي شيشهاي روشن كه آويزش زرورق بود گذشتيم.
(بخشی از شعر احمدرضا احمدی)
جزوه کامل قالب های شعری
در این بخش جدول کاملی از انواع قالب شعر به اضافه قافیه و ساختار آنها بهصورت خلاصه برای شما آوردهایم. میتوانید به عنوان یک منبع درسی از آن استفاده کنید و البته اگر نمره بهتری میخواهید، مثالها یا شکلهایی را هم که در بخشهای قبلی ذکر کرده بودیم، به خاطر بسپارید.
| نام قالب | ساختار کلی | قافیه | تعداد مصراع یا بیت |
| قصیده | شعری بلند با وزن یکسان و مصراع اول و مصراعهای زوج همقافیه | منظم و ثابت | بیش از ۱۵ بیت |
| غزل | شعری با وزن یکسان و مصراع اول و مصراع دوم همه بیتها همقافیه | منظم | ۵ تا ۱۲ بیت |
| مثنوی | شعری بر یک وزن و هر بیت قافیهای مستقل | مستقل در هر بیت | حداقل ۲ بیت، بدون محدودیت |
| دوبیتی | چهارمصراعی با وزن خاص دوبیتی | مصراعهای ۱،۲ و ۴ همقافیه | ۲ بیت |
| رباعی | چهارمصراعی با وزن ویژه رباعی | اغلب مصراع سوم بدون قافیه | ۴ مصراع |
| قطعه | حداقل دو بیتی و مصراعهای زوج همقافیه | آغاز از مصراع دوم آغاز | حداقل ۲ بیت |
| ترجیعبند | چند بند هموزن و با یک بیت تکراری | هر بند قافیه مستقل + بیت ترجیع مشترک | چند بند |
| ترکیببند | شبیه ترجیعبند، بدون بیت تکراری | هر بند قافیه مستقل | چند بند |
| مسمط | بندبند و در هر بند چند مصراع همقافیه و یک مصراع بند مشترک | ترکیبی | چند بند |
| مستزاد | به انتهای مصراعها عبارتهای کوتاه افزوده شده | وابسته به شعر پایه | متغیر |
| بحر طویل | با مصراعهای بسیار بلند و تکرار ارکان عروضی سالم | متغیر و پراکنده | بندهای طولانی |
| چهارپاره | بندبند شامل دوبیتیهای مرتبط با وزن یکسان | در هر بند جداگانه | چند بند چهارمصراعی |
| نیمایی | با وزن عروضی متغیر و طول نابرابر مصراعها | آزاد | نامشخص |
| سپید | با موسیقی درونی بدون وزن عروضی مشخص | آزاد | نامشخص |
| موج نو | بدون وزن و قافیه | بدون قافیه | نامشخص |
تمرین انواع قالب های شعری ششم
- سؤال:شعری است با وزن واحد که در آن، مصراعهای زوج همه بیتها همقافیه هستند. شاعر معمولاً در بیت پایانی نام یا تخلّص خود را میآورد. این شعر در کدام قالب سروده شده است؟
پاسخ:غزل
دلیل: همقافیه بودن مصراعهای زوج و حضور تخلّص از ویژگیهای شاخص غزل است. - سؤال:در شعری، هر بیت قافیهای مستقل دارد و شاعر میتواند داستانی طولانی یا منظومهای مفصل را بدون محدودیت قافیه روایت کند. این شعر به کدام قالب تعلق دارد؟
پاسخ: مثنوی
دلیل: استقلال قافیه در هر بیت، مثنوی را برای بیان مطالب بلند مناسب میکند. - سؤال: شعری چهارمصراعی است که مصراع سوم آن قافیه ندارد و پیام اصلی شاعر در مصراع چهارم بیان میشود. این قالب کدام است؟
پاسخ: رباعی
دلیل: ساختار چهارمصراعی و تأکید معنایی بر مصراع پایانی از ویژگیهای رباعی است.
سخن پایانی
در نهایت، در این مطلب دیدیم که قالب شعر یعنی چارچوبی که وزن، قافیه و شکل شعر را مشخص میکند و هر قالب، نشانههای قابل تشخیصی دارد. با شناخت این قالبها، خواندن و فهم شعر فارسی سادهتر میشود و تشخیص آنها در تمرینها و امتحانها دردسر کمتری خواهد داشت.
سؤالات متداول
- قالب شعر چیست و چرا مهم است؟
قالب شعر به ساختار و نظم شعری گفته میشود که شامل تعداد مصراعها، قافیهها و وزن است. - انواع قالب شعر چیست؟
قالبهای قصیده، قطعه، غزل، مثنوی، ترجیعبند و رباعی برخی از آن هستند. - تفاوت غزل و قصیده در چیست؟
غزل معمولاً کوتاهتر است، به عشق و احساسات میپردازد و بیت آخر شاعر را معرفی میکند، اما قصیده طولانیتر است، اغلب مدح یا نکوهش دارد. - چرا بعضی قالبهای شعر نو قافیه ندارند؟
نبود قافیه باعث میشود تمرکز بیشتر روی معنا و روانی متن باشد تا قافیه و وزن سنتی. - قالب مثنوی چه ویژگی خاصی دارد؟
در مثنوی، هر بیت قافیه مستقل دارد و میتوان داستانهای بلند یا موضوعات متنوع را در آن بیان کرد. - ترکیببند و ترجیعبند چه تفاوتی دارند؟
در ترجیعبند یک بیت یا مصراع تکراری بین خانهها استفاده میشود، اما در ترکیببند، هر بیت بین خانهها متفاوت است اما وزن و قافیهها ثابت باقی میمانند.
