بسی رنج بردم بدين سال سی عجم زنده کردم بدين پارسی
این یکی از ابیات شاهنامه فردوسی است که در قالب مثنوی سروده شده است. در شعر فارسی، هر قالب برای کاری ساخته شده و مثنوی هم وظیفه مشخص خودش را دارد. وقتی شاعر میخواهد روایت کند، آموزش بدهد یا ماجرایی طولانی را با جزئیات بیان کند، غزل دیگر پاسخگو نیست و مثنوی بهترین انتخاب میشود. این قالب، با قافیههای مستقل در هر بیت، راه را برای روایت باز میکند و خواننده را همراه خود جلو میبرد.
در ادامه این مطلب آموزشی مدارس سلام درباره این میخوانید که مثنوی برای چه هدفی به کار میرود و چرا در کتابهای درسی جایگاه مهمی دارد. همچنین انواع، مثال و نمونه سؤالات مرتبط با قالب شعری مثنوی را بررسی خواهیم کرد.
قالب مثنوی چیست؟
مثنوی یکی از قالبهای شعر فارسی است که برای روایت، آموزش و بیان مطالب طولانی به کار میرود. در این قالب، هر بیت قافیه مستقل دارد. به همین دلیل شاعر میتواند داستان یا اندیشه خود را بدون محدودیت ادامه بدهد.
ساختار مثنوی به این صورت است که مصراعهای هر بیت فقط با همان بیت همقافیه هستند و بیت بعدی قافیهای تازه میگیرد، مانند «aa / bb / cc». نام دیگر مثنوی در برخی منابع شعر مزدوج است. در واقع واژه مثنوی به معنی دوتایی است چون هر واحد آن از دو مصراع تشکیل میشود که به شکل مستقل کنار هم قرار میگیرند.
قالب مثنوی چند بیت دارد؟
مثنوی محدودیت مشخصی در تعداد بیت ندارد. این نکته در تعداد ابیات مثنوی، آن را به قالبی آزاد و انعطافپذیر تبدیل کرده است. در نتیجه یک مثنوی میتواند تنها چند بیت کوتاه داشته باشد یا به هزاران بیت برسد و اثری بلند و مفصل خلق کند.
این ویژگی باعث شده شاعران برای بیان داستانهای طولانی، مفاهیم اخلاقی و مطالب آموزشی سراغ مثنوی بروند. در کتابهای درسی هم به طور معمول به همین نکته اشاره میشود که مثنوی قالبی مناسب برای شعرهای بلند است چون ساختار قافیهای آن مانع ادامه شعر نمیشود و ذهن شاعر را در مسیر روایت نگه میدارد.
مثال مثنوی
همانطور که به احتمال زیاد شنیده باشید، از معروفترین موارد نمونه مثنوی، مثنوی مولوی است. این مثنوی در چندین دفتر نوشته شده است و دفتر اول آن ابیات بسیاری دارد. در این بخش، تعدادی از این ابیات دفتر اول مثنوی مولوی را که شهرت زیادی دارد، برای شما آوردهایم. این شعر به شکل داستانی از زبان نی نوشته شده است. در هنگام خواندن، به ساختار و محل قرارگیری قافیه در شعر مثنوی دقت کنید. برای سهولت بیشتر، آنها را برای شما با رنگهای مختلف نشان دادهایم.
بشنو این نی چون شکایت میکند از جداییها حکایت میکند
کز نِیِستان تا مرا بُبریدهاند در نفیرم مرد و زن نالیدهاند
سینه خواهم شَرحه شَرحه از فراق تا بگویم شرح درد اشتیاق
هر کسی کو دور ماند از اصلِ خویش باز جوید روزگارِ وصل خویش
من به هر جمعیّتی نالان شدم جفت بدحالان و خوشحالان شدم
هر کسی از ظّن خود شد یار من از درون من نجُست اسرار من
سرِّ من از ناله من دور نیست لیک چشم و گوش را آن نور نیست
تن ز جان و جان ز تن مستور نیست لیک کس را دیدِ جان دستور نیست
آتش است این بانگِ نای و نیست باد هر که این آتش ندارد نیست باد
آتش عشق است کاندر نی فتاد جوشش عشق است کاندر میْ فتاد
نکته: از قدیمیترین موارد شناخته شده در نمونه مثنوی، میتوانیم به کلیله و دمنه اشاره کنیم.
اوزان مثنوی
- مثنوی را میتوان در وزنهای بسیار متنوع و گوناگون سرود و شاعر در انتخاب وزن، آزادی عمل بیشتری نسبت به بسیاری از قالبهای دیگر دارد.
- با این حال، در میان اوزان عروضی، چند وزن بیش از بقیه برای سرودن مثنوی رایج شدهاند و در آثار شناختهشده بیشتر دیده میشوند.
- وزن «فعولن فعولن فعولن فعول» یکی از پرکاربردترین اوزان مثنوی است و معمولاً برای روایتهای داستانی و حماسی استفاده میشود. شاهنامه این وزن را دارد.
- وزن «مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیل» نیز در سرودن مثنویهای بلند و آموزشی کاربرد فراوان دارد و ریتمی یکنواخت ایجاد میکند.
- برخی از اشعار هم دارای وزن «فعولن، فعولن، فعول» هستند و برخی از اشعار نظامی این وزن را دارند.
- وزن «فاعلاتن مفاعلن فعلن» بیشتر در مثنویهایی به کار میرود که لحن نرمتر و روایت روانتری دارند و برای بیان مفاهیم اخلاقی مناسب است.
اولین نفری باشید که از اخبار و اطلاعیههای مرتبط با پایه تحصیلیتان باخبر میشود!
موضوع مثنوی چیست؟
موضوعهای مثنوی متنوع هستند و شعر مثنوی در موضوعات گستردهای در طول تاریخ نوشته شده است. به همین دلیل این قالب در دورههای مختلف شعر فارسی حضور پررنگ داشته است. شاعران با توجه به هدف شعر و محتوایی که در ذهن داشتهاند، مثنوی را برای بیان اندیشه، احساس یا روایت انتخاب کردهاند. برخی از معروفترین و رایجترین موضوعات به این شرح هستند:
- عارفانه و صوفیانه: برای بیان مفاهیم عرفانی، سلوک معنوی و رابطه انسان با حقیقت و خداوند به کار میرود. اشعار مولوی، عطار و سنایی در این دسته هستند.
- عاشقانه: احساسات عاشقانه، دلدادگی و روایتهای عاطفی را بهصورت پیوسته و داستانگونه بیان میکند. خسرو و شیرین نمونه مثنوی عاشقانه است.
- اخلاقی و فلسفی: به آموزش نکات اخلاقی، اندیشههای فلسفی و تأمل درباره زندگی و رفتار انسان میپردازد. اشعار مثنوی مولوی این موضوع را دارند.
- حماسه و داستانی: برای روایت داستانهای بلند، ماجراهای قهرمانانه و رخدادهای مهم تاریخی یا افسانهای استفاده میشود. اشعار فردوسی در این دسته موضوع مثنوی هستند.
انواع مثنوی
انواع مثنوی بر اساس محتوایی که شاعر دنبال میکند شکل میگیرند و همین تنوع، این قالب را به یکی از گستردهترین قالبهای شعر فارسی تبدیل کرده است. گاهی مثنوی مسیری برای بیان مفاهیم عرفانی و سیر درونی انسان میشود و گاهی بستری برای روایت عشق، اندرزهای اخلاقی یا اندیشههای فلسفی را فراهم میکند.
در برخی آثار، مثنوی نقش روایتگر داستانها و حماسههای طولانی را بر عهده دارد و شاعر با تکیه بر ساختار آزاد قافیه، ماجرا را بیت به بیت پیش میبرد، درست مانند شاهنامه که بسیار طولانی، داستانی و حماسی است و مزدوج بودن ابیات آن، شرایط را برای این ساختار فراهم کرده است. در مجموع این گوناگونی نشان میدهد مثنوی تنها به یک موضوع خاص محدود نیست و بسته به هدف شاعر، چهرههای متفاوتی به خود میگیرد.
پیشنهاد مطالعه: غزل چیست؟
معروفترین شاعران مثنوی
یکی از دلایل محبوبیت قالب مثنوی در میان انواع قالبهای شعری، به دلیل اشعار زیبا، معروف و دلنشینی بوده است که شاعران بزرگ در این سرودهاند. در این بخش تعدادی از آنها را برای شما آوردهایم.
۱. رودکی
رودکی را میتوان از نخستین شاعران مثنویسرا دانست. بسیاری حتی او را نخستین شاعر پارسی میدانند و پدر شعر پارسی نام دارد.
دمنه را گفتا که تا: این بانگ چیست؟
با نهیب و سهم این آوای کیست؟
دمنه گفت او را: جزین آوا دگر
کار تو نه هست و سهمی بیشتر
آب هر چه بیشتر نیرو کند
بند ورغ سست بوده بفگند
دل گسسته داری از بانگ بلند
رنجکی باشدت و آواز گزند
۲. فردوسی
فردوسی با سرودن شاهنامه، قالب مثنوی را به اوج حماسه و روایت تاریخی رساند و نشان داد این قالب توان روایت داستانهای بلند و ملی را با زبانی استوار دارد.
به نام خداوند جان و خرد
کز این برتر اندیشه بر نگذرد
خداوندِ نام و خداوندِ جای
خداوندِ روزیدِهِ رهنمای
خداوند کیوان و گَردانسپهر
فروزنده ماه و ناهید و مهر
ز نام و نشان و گمان برتر است
نگارنده برشده پیکر است
۳. سنایی غزنوی
سنایی از نخستین شاعرانی است که مثنوی را بهطور جدی وارد حوزه عرفان و اندیشه کرد و آثاری مانند حدیقه الحقیقه را با نگاهی تعلیمی و معرفتی سرود
راه جستن زتو هدایت از او
جهد کردن زتو عنایت از او
هرچه بینی زخاک تا گردون
نیست چیزی زعلم او بیرون
۴. عطار نیشابوری
عطار با مثنویهایی چون منطقالطیر و اسرارنامه، روایت عرفانی را به شکلی نمادین و داستانمحور گسترش داد و مسیر تازهای برای شعر اخلاقی و فلسفی باز کرد.
یکی عابد نیاسودی ز طاعت
نبودی بی عبادت هیچ ساعت
شبانروزی عبادت بود کارش
بسر شد در عبادت روزگارش
۵. نظامی گنجوی
نظامی یکی از برجستهترین مثنویسرایان است که با آثاری چون خسرو و شیرین و لیلی و مجنون، مثنوی عاشقانه و داستانی را به بالاترین سطح هنری رساند.
خداوندا درِ توفیق بگشای
نظامی را رهِ تحقیق بنمای
دلی ده کاو یقینت را بشاید
زبانی کآفرینت را سراید
۶. مولانا جلالالدین بلخی
مولانا با مثنوی معنوی، این قالب را به بستری برای بیان عمیقترین مفاهیم عرفانی تبدیل کرد. او آثاری آفرید که بیش از شعر، جایگاهی فکری و معنوی دارد.
بشنوید ای دوستان این داستان
خود حقیقت نقدِ حالِ ماست آن
بود شاهی در زمانی پیش ازین
ملک دنیا بودش و هم ملکِ دین
۷. سعدی شیرازی
سعدی در بوستان از قالب مثنوی برای آموزش اخلاق و حکمت زندگی بهره گرفت و شعر را به زبانی ساده اما اخلاقی نزدیک کرد.
به نام خداوندِ جانآفرین
حکیمِ سخن در زبانآفرین
خداوند بخشنده دستگیر
کریم خطابخش پوزشپذیر
۸. خواجوی کرمانی
خواجوی کرمانی با مثنویهایی مانند گل و نوروز و همای و همایون، پیوندی میان روایت عاشقانه و زبان هنری ایجاد کرد و بر سنت نظامی تأثیر گذاشت.
به نام خداوند جان و خرد
کزین برتر اندیشه بر نگذرد
خداوند نام و خداوند جای
خداوند روزی ده و رهنمای
۹. جامی
جامی در مجموعه هفت اورنگ، مثنوی را با تنوع وزنی و محتوایی به کار گرفت و آن را در خدمت عرفان، داستان و آموزش قرار داد.
به نام خدایی که پست و بلند
ز خورشید فضلش بود بهره مند
فرازنده این کهن بارگاه
فروزنده مشعل مهر و ماه
۱۰. وحشی بافقی
وحشی بافقی با مثنویهایی چون ناظر و منظور، فضای عاشقانه و احساسی مثنوی را پررنگتر کرد و زبانی لطیف و عاطفی به آن بخشید.
فرض بود بر همه شکر و سپاس
شکر و سپاسی نه به حد قیاس
شکر و سپاسی که خدا را سزد
خالق ما، رازق ما را سزد
تاریخچه مثنوی
مثنوی یکی از قدیمیترین قالبهای شعر فارسی است که همزمان با شکلگیری شعر دری، جای خود را در میان شاعران باز کرد. از همان آغاز، این قالب برای بیان موضوعهایی به کار رفت که به روایت و توضیح نیاز داشتند؛ مانند داستانهای بلند، حماسهها، حکایتهای اخلاقی و اندیشههای دینی و عرفانی. ساختار خاص مثنوی باعث شد شاعران بتوانند بدون وقفه و با زبانی پیوسته، فکر یا روایت خود را پیش ببرند.
سرودن مثنوی به شکل حدی از قرن سوم و چهارم هجری آغاز شد و رودکی را میتوان از نخستین شاعرانی دانست که از این قالب استفاده کرد. او کلیله و دمنه را به نظم مثنوی درآورد. در دورههای بعد، شاعران بزرگی مانند فردوسی، سنایی، عطار، نظامی و مولانا هر یک با نگاه و هدفی متفاوت، مثنوی را گسترش دادند و آن را به قالبی برای حماسه، عرفان، آموزش و روایت داستانهای عاشقانه تبدیل کردند.
با وجود پیشینه گسترده و ظرفیت بالای روایی، مثنوی در شعر معاصر کمتر مورد توجه شاعران قرار گرفته است. در واقع اغلب جای خود را به قالبهای کوتاهتر و نو داده است. با این حال، هنوز هم برای روایتهای بلند، داستانی و بیان اندیشهها، قابلیتی دارد که در بسیاری از قالبهای جدید دیده نمیشود.
کاربردهای قالب مثنوی
- برای روایت داستانهایی که خط زمانی مشخص دارند و نیازمند پیوستگی روایی هستند.
- در بیان تجربههای عرفانی و سلوک معنوی کاربرد دارد.
- برای آموزش غیرمستقیم اخلاق و رفتار اجتماعی استفاده میشود و حکایت گفته میشود.
- در بازگویی تاریخ اسطورهای و ملی نقش مهمی دارد و حافظه فرهنگی را به شکل منظوم ثبت میکند.
- برای طرح اندیشههای فلسفی و تأملات ذهنی مناسب است.
- در روایت عشقهای داستانی و روابط انسانی محبوب بوده و امکان پرداخت شخصیتها را فراهم میکند.
فرق غزل و قصیده و مثنوی چیست؟
| قالب شعری | ساختار قافیه | حجم و طول | کاربرد اصلی |
| قصیده | یک قافیه ثابت در سراسر شعر | معمولاً بلند | مدح، اندرز، مضامین رسمی و اجتماعی |
| غزل | قافیه مشترک در مصراعهای زوج | کوتاه و متوسط | بیان احساس، عشق، عرفان |
| مثنوی | قافیه مستقل در هر بیت | نامحدود | داستانپردازی، آموزش، روایت بلند |
تحقیق در مورد مثنوی کلاس ششم
مثنوی یکی از قالبهای مهم شعر فارسی است که برای بیان داستانها و مطالب طولانی استفاده میشود. در این قالب، هر بیت قافیه جداگانهای دارد و به همین دلیل شاعر میتواند شعر را بدون محدودیت ادامه دهد. مثنوی بیشتر برای روایت داستان، بیان موضوعهای آموزشی، اخلاقی و گاهی عرفانی کاربرد دارد و به خاطر همین ویژگی، خواندن آن برای فهم مطالب پیوسته و داستانگونه آسانتر است.
از قدیمیترین نمونههای مثنوی میتوان به شاهنامهی فردوسی اشاره کرد که داستانها و حماسههای ملی ایران را در قالب شعر بیان کرده است. شاعران دیگری مانند مولانا، نظامی و سعدی نیز از مثنوی برای آموزش، داستانسرایی و بیان اندیشههای خود استفاده کردهاند. تفاوت اصلی آن با غزل و قصیده در نوع قافیهها و طول شعر است.
در مثنوی هر بیت دارای قافیه جداگانه بوده، اما در دو قالب دیگر، قافیههای بیت اول با قافیه مصراعهای زوج یکسان هستند.
چند بیت از مثال مثنوی به این شرح است:
به نام خداوندِ جان و خِرد
کزین برترْ اندیشه بر نگْذرد
خداوندِ نام و خداوندِ جای
خداوندِ روزی دِه و رَهنُمای
نمونه سؤال مثنوی
سؤال اول: مثنوی چیست و چه ویژگی ساختاری دارد؟
پاسخ: مثنوی قالبی از شعر فارسی است که در آن هر بیت قافیهای جداگانه دارد و برای سرودن شعرهای بلند به کار میرود.
سؤال دوم: چرا مثنوی برای داستانسرایی مناسب است؟
پاسخ: چون تعداد ابیات آن محدود نیست و شاعر در قافیهبندی آزادی بیشتری دارد.
سؤال سوم: تفاوت اصلی مثنوی و غزل در چیست؟
پاسخ: مثنوی برای بیان مطالب بلند و روایی بوده است اما غزل بیشتر برای بیان احساسات کوتاه و فشرده استفاده میشود.
جمعبندی
در مجموع، مثنوی قالبی است که به شاعر کمک میکند اندیشه، داستان یا آموزش را پیوسته و منظم بیان کند. به آن شعر مزدوج هم میگویند و هر بیت دارای قافیهای مستقل است. این عدم محدودیت قافیه مانعی برای ادامه شعر ایجاد نمیکند. همین ویژگی باعث شده مثنوی در دورههای مختلف شعر فارسی برای بیان موضوعهای بلند، آموزشی و روایی جایگاه ثابتی داشته باشد.
سؤالات متداول
- موضوع مثنوی چیست؟
موضوع مثنوی میتواند حماسی، داستانی، عاشقانه، اخلاقی یا عرفانی باشد و معمولاً برای بیان مطالب طولانی انتخاب میشود. - قالب مثنوی چیست کلاس هفتم؟
مثنوی قالبی شعری است که در آن هر بیت قافیه جداگانه دارد و برای سرودن شعرهای بلند حماسی، داستانی، عاشقانه و عرفانی به کار میرود. - فرق مثنوی با غزل چیست؟
مثنوی برای بیان مطالب بلند و پیوسته استفاده میشود اما غزل بیشتر برای بیان احساسات کوتاه و فشرده به کار میرود. - یک نمونه شعر مثنوی کوتاه کلاس ششم چیست؟
به نام خداوندِ جان و خِرد
کزین برترْ اندیشه بر نگْذرد
خداوندِ نام و خداوندِ جای
خداوندِ روزی دِه و رَهنُمای
خداوندِ کیوان و گردانْ سپهر
فروزنده ماه و ناهید و مهر
