قصیده یکی از قالبهای کلاسیک و بلند شعر فارسی است که قدمتی بیشتر از بسیاری از انواع قالب شعر دارد. این شعر با بیان مفصل و آهنگین خود، شرایط لازم را برای پرداختن شاعر به موضوعات گسترده و مهم فراهم میکند. به طور خلاصه، این قالب برای مدح بزرگان، ستایش شاهان، تبریک مناسبتها، مرثیه یا ارائه پند و اندرز به کار رفته است. شاعر با آزادی عمل در تعداد بیتها و طول مصراعها، میتواند فکر و احساس خود را کامل منتقل کند.
قصیده به دلیل ترکیب وزن منظم و قافیه ثابت، علاوه بر زیبایی لفظی، هماهنگی موسیقایی قابل توجهی نیز دارد و در تاریخ ادبیات فارسی از محبوبترینها به حساب میآید. در بسیاری از کتب مدارس هم به این مبحث و نمونه اشعار معروف آن پرداخته شده است. به همین دلیل، در این مطلب آموزشی از مدارس سلام میخواهیم به شما یاد بدهیم که قالب شعر قصیده چیست، چه موضوعات و ساختاری دارد و سؤالات امتحانی آن به چه شکل است. با ما همراه باشید تا مبحث قصیده را با مثال و جزئیات توضیح دهیم.
قصیده چیست؟
قصیده یکی از قالبهای شعر قدیمی و مهم شعر فارسی است که پیش از غزل در ادبیات فارسی رواج یافت و معمولاً برای بیان موضوعات جدی و رسمی به کار میرود. شاعر در قصیده میتواند از مدح بزرگان و شاهان، مرثیه، وصف طبیعت، تبریک مناسبتها و ارائه پند و اندرز استفاده کند.
این قالب طولانیتر از غزل است و تعداد بیتها معمولاً بین ۲۰ تا ۷۰ بیت یا بیشتر است. هر بیت در قصیده به یک موضوع یا پیام مشخص مرتبط است و شاعر با این پیوستگی میتواند مضمون را به صورت کامل و مرحله به مرحله ارائه دهد.
در توصیف قصیده، برخی آن را شعری با حداقل ۱۶ بیت دانستهاند و برخی از شاعران هم از ۷۰ بیت بالاتر رفته و حتی تا ۳۰۰ بیت قصیده نوشتهاند. با این وجود، استاندارد رایج آن بین ۲۰ تا ۷۰ یا ۸۰ بیت است.
زبان قصیده اغلب فخیم و رسمی است و استفاده از اصطلاحات سنگین یا پیچیده در آن پذیرفته میباشد، زیرا مخاطب غالباً فرد یا گروه مشخصی است، مانند پادشاه یا بزرگان جامعه. این قالب هم از نظر موسیقی و وزن عروضی و هم از نظر معنایی، انعطاف کافی برای بیان پیامهای گسترده دارد و نقش تاریخی مهمی در شکلگیری شعر فارسی داشته است.
نکته: واژه قصیده از کلمه قصد یا مقصود میآید. پس در پاسخ قصیده یعنی چه، میتوان گفت منظور شعری طولانی است که قصد رساندن پیامی را دارد.
نام دیگر قصیده چیست؟
قصیده گاهی به شعر مدحی هم شناخته میشود. در واقع اغلب قصیدهها موضوعی مدحی دارند و شاعر برای ستایش شاه، بزرگان یا شخصیتهای برجسته آن را میسراید. این نام نمایانگر تمرکز قالب بر هدفمند بودن شعر و موضوع مشخص آن است. به این شکل آن را از قالبهایی مانند غزل که بیشتر عاطفی و شخصی هستند، متمایز میکند.
قالب شعر قصیده
قصیده از مجموعهای از ابیات هموزن تشکیل میشود که نظم و آهنگ مشخصی دارند. قافیه و ردیف در مصراعهای زوج با قافیه و ردیف مصراع اول بیت اول همخوانی دارند. چنین ساختاری باعث پیوستگی موسیقیایی شعر میشود.
مثال برای قصیده
برای یادگیری قصیده با مثال، در اینجا بخشی از قصیده معروف سعدی را آوردهایم. اما پیش از خواندن، در نظر داشته باشید که این شعر ۸۷ بیت دارد و ما با هدف توضیح دادن محل قرارگیری قافیهها و وزن این شعر، تنها ۱۰ بیت ابتدایی آن را برای شما آوردهایم:
شکر و سپاس و منت و عزت خدای را پروردگار خلق و خداوند کبریا
دادار غیب دان و نگهدار آسمان رزاق بندهپرور و خلاق رهنما
اقرار میکند دو جهان بر یگانگیش یکتا و پشت عالمیان بر درش دو تا
گوهر ز سنگ خاره کند، لؤلؤ از صدف فرزند آدم از گل و برگ گل از گیا
سبحان من یمیت و یحیی و لااله الا هوالذی خلق الارض والسما
باری، ز سنگ، چشمه آب آورد پدید باری از آب چشمه کند سنگ در شتا
گاهی به صنع ماشطه، بر روی خوب روز گلگونه شفق کند و سرمه دجا
دریای لطف اوست و گر نه سحاب کیست تا بر زمین مشرق و مغرب کند سخا
انشاتنا بلطفک یا صانعَ الوجود فاغفرلنا بفضلک یا سامعَ الدعا
ارباب شوق در طلبت بیدلند و هوش اصحاب فهم در صفتت بیسرند و پا
اجزای قصیده
در اغلب قصاید فارسی، تعدادی جز و ویژگی وجود دارد که رعایت آنها، این مورد از انواع قالب شعری را نسبت به سایر قالبها تفاوت بخشیده است. به طور کلی، این اجزا به شرح زیر هستند:
۱. تغزل (نسیب یا تشبیب):
قصیده اغلب اوقات با بخشی آغاز شده که مستقیماً به موضوع اصلی ربط ندارد اما نقش بسیار مهمی در آمادهسازی ذهن مخاطب ایفا میکند. در این قسمت، شاعر به توصیف عشق، یاد معشوق، طبیعت، بهار، سفر، ویرانهها یا حسرتهای شخصی میپردازد. به این شکل فضایی احساسی میسازد تا مخاطب به تدریج وارد جهان شعر شود. این آغاز آرام، از ویژگیهای کهن قصیدهسرایی است. شاعر پیش از ورود به مدح، مهارت خود را در بیان عاطفه و تصویرپردازی به نمایش میگذارد.
۲. تخلص یا گریز:
پس از تغزل، شاعر نیاز دارد از فضای عاطفی و توصیفی جدا شود و به مضمون اصلی قصیده برسد. این کار بدون بدون ظرافت میتواند شعر را دچار گسست کند. تخلص یا گریز برای همین منظور شکل گرفته است. گریز بخشی کوتاه اما بسیار مهم است که شاعر با یک چرخش معنایی مناسب، مخاطب را از مقدمه به متن اصلی هدایت میکند.
۳. مدح:
مدح بخش مهمی از قصیده است و مهمترین دلیلی که این قالب را شعر مدحی مینامند. شاعر در این بخش به ستایش ممدوح میپردازد؛ خواه پادشاه، حاکم، شخصیت دینی، عالم یا بزرگی اجتماعی باشد. مدح در قصیده با اغراقهای هنری، تشبیههای فاخر، واژگان سنگین و ساختارهای رسمی همراه میشود و جایگاه اجتماعی و ارزشی ممدوح را برجسته میسازد. در بسیاری از قصاید، حجم اصلی شعر به همین بخش اختصاص دارد.
۴. بدنه اصلی:
در ادامه مدح، بدنه اصلی قصیده قرار میگیرد که میتواند شامل بسط ویژگیهای ممدوح، شرح خدمات، توصیف قدرت، دانش، دیانت یا نقش تاریخی او باشد. این بخش طولانی است و شاعر در آن با زبانی فخیم و استدلالی، موضوع خود را دنبال میکند. برخلاف قالب غزل، بیشتر ابیات در بدنه قصیده استقلال معنایی ندارند و یک خط فکری واحد را پیش میبرند.
۵.دعا و شریطه:
پایانبندی قصیده اغلب با دعا همراه است؛ دعایی برای سلامت، طول عمر، پیروزی یا جاودانگی ممدوح. شریطه در واقع نوعی شرط یا آرزوست که شاعر در آن خواستههای خود یا آرمانهای اخلاقی و اجتماعی را در قالب دعا بیان میکند. این بخش، لحن رسمی قصیده را تکمیل میکند و شعر را با حالوهوایی آیینی به پایان میرساند. در انتها مخاطب احساس میکند مسیر معنایی شعر به بخش منطقی و کامل خود رسیده است. در نهایت هم به بیت پایانی که اغلب شامل چنین دعایی است، مقطع میگویند.
پیشنهاد مطالعه: انواع فعل مضارع چیست؟
اولین نفری باشید که از اخبار و اطلاعیههای مرتبط با پایه تحصیلیتان باخبر میشود!
موضوع قصیده
موضوعات قصیده به طور معمول تعدادی موارد ثابت هستند. به این دلیل که طول و ساختار این قالب به شاعر اجازه پوشش گسترده برخی موضوعات را میدهد:
۱. مدح و ستایش
در اصلیترین و شناختهشدهترین موضوع قصیده، شاعر به ستایش پادشاهان، بزرگان دینی یا شخصیتهای تأثیرگذار میپردازد و با زبانی فاخر جایگاه اجتماعی و قدرت آنان را برجسته میکند. قصاید عنصری، فرخی سیستانی و منوچهری نمونههای روشن قصیدههای مدحی در ادب فارسی هستند.
۲. حماسی
برخی قصاید به توصیف دلاوری، جنگ، پیروزی و شکوه ملی اختصاص دارند و حالوهوایی نزدیک به شعر حماسی پیدا میکنند. در این نوع قصیده، قدرت بیان و تصویرسازی نقش اصلی را دارد و برخی قصاید خاقانی و بخشهایی از آثار ناصرخسرو در این حوزه قرار میگیرند.
۳. سیاسی و اجتماعی
در این دسته، قصیده ابزاری برای نقد قدرت، بیان دغدغههای اجتماعی و واکنش به شرایط سیاسی به حساب میآید. ملکالشعرای بهار با قصاید سیاسی خود نمونهای شاخص از استفاده هدفمند از این قالب برای بیان اندیشههای اجتماعی و ملی به شمار میآید.
۴. اخلاقی و دینی
بخش قابلتوجهی از قصاید فارسی به پند، اندرز، مسائل دینی و آموزههای اخلاقی میپردازد و شاعر مخاطب را به تأمل و اصلاح رفتار دعوت میکند. ناصرخسرو با قصاید دینی و حکمی و سنایی با نگاه اخلاقمحور و عرفانی، در این زمینه دیده میشوند.
۵. فلسفی
در قصاید فلسفی، شاعر به پرسشهای بنیادین درباره هستی، عقل، سرنوشت انسان و حقیقت جهان میپردازد و زبان شعر را برای تفکر عمیق استفاده میکند. آثار سنایی و عطار نمونههای مهمی از پیوند قصیده با اندیشههای فلسفی و عرفانی به شمار میروند.
انواع قصیده
پس از بررسی موضوعات قصیده، در این بخش نگاه از مضمون کلی به گونههای رایج قصیده تغییر میکند؛ یعنی بر اساس کارکرد، لحن و هدف سرایش، قصیدهها در چند دسته مشخص قرار میگیرند:
- قصیده مدحی با هدف ستایش مستقیم شخصیتهای سیاسی، دینی یا اجتماعی سروده میشود و زبان آن رسمی، پرطمطراق و متناسب با شأن ممدوح است.
- قصیده دینی و مذهبی بر مفاهیمی مانند توحید، نبوت، امامت، دعا و آموزههای اعتقادی تمرکز دارد و بیشتر در آثار شاعرانی چون ناصرخسرو و سنایی دیده میشود.
- قصیده رثایی برای سوگ، مرثیه و یادآوری درگذشتگان سروده میشود و احساس اندوه را بیان میکند.
- حسبیه به بیان احساسات شخصی شاعر، شکایت از روزگار یا روایت تجربههای فردی میپردازد و بیشتر حالت زنداننامه دارد.
- قصیده اخلاقی، اجتماعی و سیاسی برای نقد جامعه، آموزش اخلاق و واکنش به وضعیتهای سیاسی است و در دورههای اخیر کاربرد پررنگتری پیدا کرده است.
قصیده سرایان
قصیده سرایان ایرانی و معروف تعداد زیادی از شاعران معروف ادبیات زیبای ما را در برمیگیرند. برای اینکه بهتر با قالب قصیده آشنا شوید، در این قسمت تعدادی از این شعرای بزرگ و یک بیت از قصاید آنها را ذکر کردهایم:
- ملکالشعرای بهار
ز شعر قدر و بها یافتند اگر شعرا
منم که شعر ز من یافتهاست قدر و بها
- ناصرخسرو
به چشم نهان بین نهان جهان را
که چشم عیانبین نبیند نهان را
- فرخی سیستانی
تا ببردی از دل و از چشم من آرام و خواب
گه ز دل در آتش تیزم گه از چشم اندر آب
(قصیده مدحی)
- قطران تبریزی
چو بگشاید نگار من دو بادام و دو مرجان را
بدین نازان کند دل را بدان رنجان کند جان را
(قصیده مدحی)
- عنصری بلخی
گفتم متاب زلف و مرا ای پسر متاب
گفتا که بهر تاب تو دارم چنین بتاب
- منوچهری دامغانی
نوبهار آمد و آورد گل و یاسمنا
باغ همچون تبت و راغ بسان عدنا
(در توصیف بهار)
- سید حسن غزنوی
خاک را از باد بوی مهربانی آمد است
در ده آن آتش که آب زندگانی آمد است
- انوری ابیوردی
شهر پرفتنه و پر مشغله و پر غوغاست
سید و صدر جهان بار ندادست کجاست
(قصیده مرثیه)
- خاقانی شیرازی
جوشن صورت برون کن در صف مردان درآ
دل طلب کز دار ملک دل توان شد پادشا
(قصیده عرفانی و مذهبی)
- قاآنی شیرازی
دوشم ندا رسید ز درگاه کبریا
کای بنده کبر بهتر از این عجز با ریا
(نمونه مطلع)
- سعدی شیرازی
شکر و سپاس و منت و عزت خدای را
پروردگار خلق و خداوند کبریا
- امیرخسرو دهلوی
مرد همه جا سر کار به
شخص معطل خجل و خوار به
(قصیده اخلاقی و اجتماعی)
- رودکی سمرقندی
منم آن گشته غایب از تن خویش
بیخبر از ستیز و از من خویش
- سنایی
کفر و ایمان را هم اندر تیرگی هم در صفا
نیست دارالملک جز رخسار و زلف مصطفا
تاریخچه قصیده
قصیده از قدیمیترین قالبهای شعر فارسی پس از اسلام است که با الگوگیری از شعر عربی پدید آمد. در آغاز، مهمترین موضوع قصیده مدح و ستایش پادشاهان و بزرگان بود و شاعر به طور معمول شعر را با بخشهایی مانند توصیف طبیعت یا تغزل شروع میکرد و سپس به مدح میرسید. از قرن چهارم تا ششم هجری، قصیده رایجترین قالب شعر فارسی به شمار میرفت و شاعرانی مانند عنصری، فرخی و خاقانی در این قالب شهرت یافتند.
از اواخر قرن ششم، با تغییر شرایط اجتماعی و رواج اندیشههای عرفانی، قصیده کمکم جایگاه خود را از دست داد و غزل محبوبتر شد. هرچند پس از آن هم قصیده سروده میشد، اما دیگر قالب اصلی شعر فارسی نبود و بیشتر ارزش تاریخی و آموزشی پیدا کرد.
کاربردهای قالب قصیده
- بیان مدح و ستایش پادشاهان، امیران و بزرگان دینی یا علمی
- انتقال پیامهای سیاسی و اجتماعی، به ویژه در دورههای بحران
- بیان اندیشههای اخلاقی، حکمی و پندآموز در قالبی رسمی و جدی
- سرودن مرثیه برای درگذشت شخصیتهای مهم
- توصیف طبیعت، فصلها، جشنها و آیینها در بخش تغزل قصیده
- نقد غیرمستقیم قدرت، جامعه یا افراد از راه هجو و کنایه
- نمایش توانایی زبانی و فخامت شعر شاعر در محافل ادبی و درباری
- ثبت رویدادهای تاریخی و فضای فکری یک دوره در قالب شعر
تفاوت قصیده و غزل چیست؟
در ادامه به صورت کامل تفاوت قصیده و غزل توضیح داده شده است.
تفاوت غزل و قصیده و مثنوی
غزل و قصیده و مثنوی تفاوت هایی دارد که در ادامه توضیح می دهیم.
نمونه سؤال قصیده
سؤال اول: قصیده چیست؟
پاسخ: قصیده قالبی از شعر فارسی است که طولانی بوده و برای بیان مدح، مرثیه یا موضوعات رسمی به کار میرود.
سؤال دوم: چرا به قصیده شعر مدحی هم گفته میشود؟
پاسخ: زیرا در بیشتر قصیدهها شاعر به ستایش پادشاهان، بزرگان یا شخصیتهای مهم میپردازد.
سؤال سوم: قافیه در قصیده چگونه است؟
پاسخ: قافیه مصراعهای زوج همه ابیات با قافیه مصراع دوم بیت اول یکسان است.
سؤال سوم: قصیده معمولاً چند بیت دارد؟
پاسخ: قصیده معمولاً بیش از ۲۰ بیت دارد و شعر بلندی به حساب میآید.
سؤال چهارم: نام دو شاعر معروف قصیدهسرا را بنویسید.
عنصری و خاقانی.
سؤال پنجم: تفاوت اصلی قصیده و غزل چیست؟
قصیده بلند و رسمی است و هدف مشخص دارد، اما غزل کوتاهتر و احساسیتر است.
جمعبندی
در مجموع، قصیده را بهعنوان قالبی رسمی و کهن در شعر فارسی میشناسیم که ساختاری منظم و محتوایی هدفمند دارد. این قالب در دورهای طولانی نقش پررنگی در بیان اندیشههای اجتماعی، اخلاقی و ستایشی داشته و بسیاری از شاعران بزرگ با آن شناخته شدهاند.
سؤالات متداول
- قصیده چیست با مثال؟
قصیده شعری طولانی است که مصراعهای بیت اول و ابیات زوج آن مشابه بوده و برای مدح، ستایش و مسائل اخلاقی، اجتماعی و فلسفی به کار میرود. - تفاوت قصیده و غزل فقط در چیست؟
مهمترین تفاوت در تعداد ابیات است که غزل ۵ تا ۱۴ و قصیده بالای ۲۰ عدد است. - بخش تغزل در قصیده چه کاربردی دارد؟
برای مقدمهچینی و آماده کردن فضای شعر پیش از رسیدن به موضوع اصلی.
