املا (دیکته) از آن درسهای استرسزا و کسالتباریست که اکثر دانشآموزان، والدین و معلمان با آن مشکل دارند. خوشبختانه روشهای جذاب و متنوع زیادی برای جایگزین املای تقریری (روش سنتی دیکتهنویسی) وجود دارد. این روشها با ترکیب بازی و آموزش، هم بازدهی یادگیری را افزایش میدهند و هم از احساس کسلی و بیانگیزگی جلوگیری میکنند. در ادامه چند مورد از جذابترین روشهای متن املا و نحوه اجرای آنها را معرفی میکنیم. اگر کودک کلاساولی دارید، پیشنهاد میکنیم حتما نگاهی هم به مقاله «چگونه بچه کلاس اول را تقویت کنیم»، بیندازید.
اهمیت املانویسی در یادگیری زبان
مهارت خواندن و نوشتن یکی از مهارتهای اصولی و پایه برای یادگیری سایر دروس است و املانویسی یکی از ابزارهای مهم در یادگیری این مهارت به شمار میآید.
اهمیتی که املانویسی در یادگیری زبان دارد، تنها به خواندن و نوشتن محدود نمیشود. در واقع، املای نوشتهشده توسط دانشآموز بهعنوان یک گزارش از میزان مهارت شنیداری، توانایی تشخیص و تقسیمبندی کلمات در گفتار پیوسته و مهارت دستورزی او محسوب میشود.
اولین نفری باشید که از اخبار و اطلاعیههای مرتبط با پایه تحصیلیتان باخبر میشود!
فواید دیکتهنویسی
دیکتهنویسی برای دانشآموزان فواید زیادی دارد. از جمله مهمترین فواید دیکتهنویسی عبارتاند از:
- تلفظ صحیح کلمات
- شنیدن درست کلمات
- تقویت حافظهی دیداری و تصویری کلمات
- رواننویسی (هماهنگی گوش، چشم، مغز و دست)
- صداکشی و هجی کردن کلمات
- رعایت نشانهگذاری، پاکیزهنویسی و صفحهآرایی
اختلالات رایج در املانویسی
اختلالات رایج در املانویسی ممکن است به دلایلی مثل ضعف در ادراک صدا، مشکل در ادراک دیداری، ضعف در شنوایی، مشکلات عضلانی، ناتوانی در حافظه دیداری و یا توجه و دقت پایین دانشآموزان اتفاق بیفتند. در ادامه بعضی از اختلالات رایج در املانویسی را برایتان آوردهایم.
قرینهنویسی (آینهنویسی)
در این اختلال، دانشآموز کلمه را از سمت چپ به راست مینویسد؛ مانند زمانی که یک نوشته را در مقابل آینه قرار میدهیم و میخوانیم. در این حالت، دانشآموز نمیتواند بهدرستی سمت راست و چپ را تشخیص دهد.
در این نوع املا، معمولاً اشتباهاتی مانند جابهجا نوشتن یا جا انداختن حروف دیده نمیشود؛ بهگونهای که اگر املا در آینه تصحیح شود، دانشآموز نمرهی کامل را دریافت میکند. بروز این اختلال در ماههای ابتدایی ورود به مدرسه یا پیش از دبستان طبیعی است، اما نادیده گرفتن آن میتواند در ادامه مشکلات جدی ایجاد کند.
وارونهنویسی
در این نوع اختلال، دانشآموز کلمات را از سمت راست به چپ مینویسد، اما حروف یا کلمات بهصورت وارونه یا سر و ته نوشته میشوند. دلیل اصلی این مشکل میتواند نداشتن درک درست کودک از فضای سهبعدی باشد.
این اختلال نیز مانند قرینهنویسی بیشتر در ماههای ابتدایی ورود به دبستان یا پیش از آن رخ میدهد و اگر کوتاهمدت باشد، امری طبیعی است. بسیاری از افراد بر این باورند که وارونهنویسی و قرینهنویسی اختلال نوشتاری محسوب نمیشوند، اما بیتوجهی و طولانی شدن آنها میتواند باعث بروز اختلالات نوشتاری دیگر شود.
نارسانویسی
نارسانویسی ریشه در اختلالات یادگیری و عملکرد ضعیف دانشآموز در تجزیهوتحلیل مطالب و درک صحیح مفاهیم دارد. در این نوع اختلال، دانشآموز علائم نگارشی و دستور زبان را رعایت نمیکند و معمولاً بدخط است.
بیدقتی در گذاشتن نقطهها، کم یا زیاد نوشتن دندانهها، فاصلهگذاری بیش از حد بین کلمات و نامرتبنویسی از جمله خطاهای رایج در نارسانویسی هستند.
بدفهمی
این نوع اختلال ناشی از ضعف شنیداری و کاهش دقت است و باعث میشود سرعت پردازش اطلاعات در ذهن کاهش یابد یا به دلیل عدم تمرکز و مشکلات شنوایی، پردازش اطلاعات بهدرستی انجام نشود.
بدفهمی در املانویسی منجر به بروز اشتباهاتی مانند نوشتن نادرست «ه» در پایان کلمات، اشتباهات سمعی و تلفظی، غلطنویسی و حذف حرف «ع» میشود.
برای مطالعه بیشتر در مورد انواع اختلالات رایج در املا نویسی به مقاله انواع مشکلات املا نویسی دانشآموزان ابتدایی و روشهای تقویت آن مراجعه نمایید.
انواع املا خلاقانه کلاس اول
از آنجا که املا نوشتن ممکن است برای دانشآموزان استرسزا یا خسته کننده باشد، در ادامه چند روش املا خلاقانه کلاس اول معرفی کردهایم که میتوانند فرایند املانویسی را برای دانشآموزان جذاب تر کنند.
املای سرعتی، دونده یا پویا
یکی از جذابترین انواع املا است و احتمالا برای دانشآموزان کلاس جذابیت زیادی داشته باشد:
- متنی را روی تخته مینویسیم.
- دانشآموزان به چند گروه تقسیم میشوند.
- یکی از اعضای هر گروه بهطوری که متن برایش قابل مشاهده نباشد، پای تخته میایستد.
- بقیه اعضای گروه، پشت سر یکدیگر به خط میایستند و بهترتیب جایگاهشان یک جمله از متن را حفظ میکنند.
- هر کدام از اعضا، پشت سر هم و بهترتیب، به سمت فرد نویسنده میدوند و جمله خود را برایش میخوانند.
- نویسنده باید هرچه سریعتر جملات را بنویسد و متن را کامل کند.
- هر تیم (گروه)ی که زودتر متن را تمام کند و در عینحال اشتباهات کمتری داشته باشد، برنده بازیست.
بهتر است برای هر گروه تختهسیاه جداگانهای در نظر گرفته شود تا صداها باعث برهمزدن تمرکز نویسنده نشوند. میتوانید هر خطا یا املای اشتباه را با افزودن چند ثانیه به زمان پایانی آن گروه، جریمه کنید.
دیکته در گوشی (زنجیرهای)
اگر بهدنبال اجتناب از شلوغی و سروصدا در فضای کلاس هستید، این روش جزو جذابترین انواع دیکته کلاس اول است:
- دانشآموزان به یک یا چند گروه تقسیم میشوند و بهترتیب کنار یا پشت سر هم میایستند.
- معلم یا رهبر اجرایی بازی جملهای را در گوش نفر اول میگوید و او به دومی تا این جمله به نفر آخر برسد.
- نفر آخر باید جمله را روی تخته یا کاغذ بنویسد و سپس به ابتدای زنجیره برود تا اولین نفری باشد که جمله بعدی را زمزمه میکند.
املای پیشگو
اگر بهدنبال درگیرکردن بچهها با متن املا هستید، این روش را حتما امتحان کنید:
- ابتدا عنوان یا موضوع یک متن را به دانشآموزان اعلام کنید و از آنها بخواهید درباره محتوا و واژگان آن حدس بزنند.
- متن را جمله به جمله بخوانید و بعد از بیان هر جمله، از دانشآموزان بخواهید پیشبینیهایشان درباره ادامه متن را مرور و اصلاح کنند.
این روش از انواع املا خلاقانه کلاس دوم باعث درگیری بیشتر بچهها با متن، بهبود تفکر انتقادی و درک زمینه موقعیتها میشود.
پیشنهاد مطالعه : جمله سازی با کلمه مخصوص کلاس اول
دیکته ایستگاهی
- جملههای یک متن را بخوانید و هرازگاهی با درآوردن صدایی شبیه «رینگ» توقف کنید.
- دانشآموزان باید متن را همزمان با خواندن شما بنویسند و جای خالی «رینگ» را با کلمهای مناسب پر کنند.
این روش دست کودکان را باز میگذارد تا خلاقیت به خرج دهند و باتوجه به زمینه متن، کلمهای مناسب برای جای خالی برگزینند.
املای اصلاح اشتباهات
یک متن املا برای دانشآموزان تنظیم کنید ولی عمدا املای چند کلمه را اشتباه بنویسید؛ بهعنوانمثال:
- «سابون»
- «غرنیه»
- «نازر»
دانشآموزان باید اشتباهات متن را پیدا و تصحیح کنند. سپس آنها را به گروههای ۲ یا چندنفره تقسیم کنید تا پاسخهایشان را با هم مقایسه کنند و از یکدیگر کمک بگیرند.
پیشنهاد مطالعه: انواع مشکلات املا نویسی دانشآموزان ابتدایی و روشهای تقویت آن
دیکته حافظه ای
- تعدادی کلمه را که ارزش املایی دارند روی کارتهایی جداگانه مینویسیم.
- از دانشآموزان میخواهیم آنها را به خاطر بسپارند.
- کارتها را جمع میکنیم و به دانشآموزان میگوییم هر تعداد از کلمهها را که در خاطرشان مانده است، روی کاغذ بنویسند.
- به تعداد کلماتی که بچهها روی کاغذ نوشتهاند به آنها امتیاز میدهیم.
املای دنباله دار
یکیدیگر از روشهای جذاب انواع دیکته کلاس اول، املای دنبالهدار است. در این روش، کلماتی از یک درس را برای متن املا انتخاب میکنیم، که حرف آغاز کلمه بعدی با حرف پایان کلمه قبلی یکسان باشد:
- امید – درون – نوازش – شروع – علی و…
همانطور که میبینید، حرف آغاز هر کدام از کلمههای بالا با حرف پایان کلمه قبلی شروع شده است.
املای سرگیجهآور
شروع به خواندن متن کنید و بهتناوب، سرعت خواندن را کم و زیاد کنید. دانشآموزان باید تلاششان را برای همگامسازی سرعت نوشتن خود با سرعت خواندن شما بکنند. این روش به تقویت مهارتهای نوشتاری کودکان کمک میکند و سرعت عملشان را افزایش میدهد.
پیشنهاد مطالعه: کندنویسی دانش آموزان ابتدایی و راهکار آن
املای بازسازی متن
این روش دیکتهنویسی به بهبود مهارتهای شنیداری و تقویت کار گروهی در کودکان کمک میکند:
- یک متن را با سرعت معمول متنخوانی برای بچهها بخوانید.
- همان متن را برای بار دوم، اما اینبار آرامتر تکرار کنید تا دانشآموزان بتوانند یادداشتبرداری کنند.
- بچهها را به چند گروه تقسیم کنید و از آنها بخواهید که متن را بازسازی کنند.
پیشنهاد مطالعه: جدول حروف الفبا فارسی کلاس اول
املا با جای خالی
این روش از رایجترین انواع املا خلاقانه کلاس دوم و بهصورت کلی دبستان است و به افزایش تمرکز و دایره واژگان آنها کمک میکند:
- متنی را با چند کلمه جاافتاده در اختیار بچهها قرار دهید.
- با صدای بلند شروع به خواندن متن کنید و از دانشآموزان بخواهید قسمتهای خالی را تکمیل کنند.
دیکته دو نسخهای
شبیه روش «املا با جای خالی»ست، با این تفاوت که در این روش ۲ متن تکمیلکننده، در اختیار ۲ نفر از دانشآموزان قرار میگیرد. ۲ دانشآموز بهنوبت متن را برای زوج خود میخوانند تا نفر دیگر جاهای خالی نسخه خود را کامل کند.
املای بدون نقطه
در این روش، معلم متنی از پیش آمادهشده را در اختیار دانشآموزان قرار میدهد و از آنها میخواهد نقطههای کلمات را در جای مناسب قرار دهند.
املای بیصدا
در این روش، دانشآموزان با مشاهدهی حرکات لب و دهان معلم، کلمهی مورد نظر را حدس زده و مینویسند. این نوع املا در تقویت هوش دیداری و فضایی دانشآموزان بسیار مؤثر است.
املای خوشهای
در این نوع املا، معلم یک کلمه را پای تخته مینویسد و از دانشآموزان میخواهد کلمات مرتبط با آن را بنویسند.
املای صوتی
در این روش، معلم متون مورد نظر خود را ضبط کرده و فایل صوتی را در کلاس پخش میکند تا دانشآموزان آنچه را میشنوند، بنویسند. این روش باعث افزایش دقت و تقویت مهارت شنیداری میشود.
املای حروف بههمریخته
در این روش، معلم حروف یک کلمه را بهصورت درهمریخته ارائه میدهد و از دانشآموزان میخواهد با توجه به آنها کلمهی صحیح را بنویسند؛ مانند:
(س – آ – ن – م – آ) → آسمان / سامان
املای هنگام دویدن
این فعالیت پویا برای املاهای خلاقانهی کلاس چهارم و کار گروهی بسیار مناسب است و به تقویت همزمان مهارتهای خواندن، شنیدن، صحبت کردن و نوشتن کمک میکند.
دانشآموزان به گروههای دونفره یا سهنفره تقسیم میشوند. یک نفر نقش «دونده» و دیگری نقش «نویسنده» را بر عهده دارد. متن کوتاهی روی دیوار کلاس نصب میشود. دونده متن را میخواند، حفظ میکند و برای نویسنده دیکته میکند تا متن کامل بازسازی شود. این روش حافظه، دقت و تلفظ صحیح را تقویت میکند.
املای نوار کاستی انسانی
در این روش دانشآموزمحور، معلم نقش نوار کاست را ایفا میکند و دانشآموزان با دستورهایی مانند «پخش»، «توقف» یا «عقب برگرد»، سرعت دیکته را کنترل میکنند. این روش باعث تقویت شنیدار فعال، پردازش اطلاعات و افزایش مسئولیتپذیری دانشآموزان میشود.
املای کلیدواژهای
در این روش، معلم ابتدا فهرستی از کلمات کلیدی یک متن را دیکته میکند. سپس دانشآموزان با استفاده از این واژهها، متن را بازسازی میکنند. این فعالیت حافظهی کاری، خلاقیت و مهارت نگارش را بهطور مؤثر تقویت میکند.
املای با خطای تعمدی
در این روش، معلم متنی شامل خطاهای عمدی املایی یا دستوری را دیکته میکند و دانشآموزان باید خطاها را شناسایی و اصلاح کنند. این فعالیت مهارت شنیداری تحلیلی و دقت زبانی دانشآموزان را افزایش میدهد.
سخن پایانی
روشهای جذاب زیادی برای تنوعبخشیدن به متن املا و کاهش خستگی و استرس کودکان از املانویسی وجود دارد. ما در این مقاله سعی کردیم چند مورد از جذابترین و کاربردیترین انواع املا را معرفی کنیم. امیدواریم که این روشها در علاقهمندسازی کودکان به املا و بهبود مهارتهای نوشتاری آنها کمک کنند.
