جا انداختن کلمات موقع نوشتن املا، جا انداختن دندانه حروف، خوب نشنیدن کلمات یا به خاطر نیاوردن طرز نوشتن کلمات از جمله موارد رایج مشکل املا در دانشآموزان دبستانی هستند. والدین معمولا برای رفع این مشکل دچار چالش میشوند و ممکن است تا زمان حل مشکل، کودکشان دچار افت تحصیلی شود. در این مقاله ضمن اینکه درباره تشخیص اختلال املا صحبت کردهایم، راهکارهای موثر درمان، نکات کار با کودکان دچارا ختلال دیکته و ۴ بازی ساده و مفید برای بهبود اختلال دیکته نویسی کودکان نیز پیشنهاد دادهایم.
تشخیص اختلالات دیکته
آمار دانشآموزانی که دچار اختلالات یادگیری خاص از جمله اختلال املا نویسی هستند بین ۴ تا ۱۲ درصد است که در این بین اختلال املا شیوع ۳۰ درصدی دارد. برخی از دانشآموزان صرفا به دلایل موقتی مانند ورود به پایه دبستان و در کوتاه مدت دچار مشکل املا میشوند که در این صورت نیازی به نگرانی نیست. اما در صورتی که در کنار مشکل در نوشتن املا موارد زیر را مشاهده کردید، احتمالا مشکل املا به دلیل وجود نارسا نویسی به عنوان یکی از انواع اختلالات یادگیری وجود دارد:
- وارونه نویسی
- قرینه نویسی (نوشتن از چپ به راست)
- ناتوانی در نوشتن تعداد دندانه حروف
- نوشتن حروف مشابه در صدا به جای هم (مثلا بشگاب به جای بشقاب)
- کودک بعضی از کلمات یا حروف را کوچک و بعضی را بزرگ مینویسد.
- ناتوانی در نوشتن روی خط
- بدخط نوشتن
- ناتوانی در نوشتن یک کلمه یا حرف خاص
- مشکل در به دست گرفتن مداد
- دایره واژگان محدود
- مشکل در به کار بردن علائم نگارشی مانند نقطه در پایان جملات
- مشکل در هجی کردن کلمات
- جا انداختن یک کلمه
- ناتوانی در یادگیری و تشخیص حروف با صدای یکسان (مانند غ و ق)
- پررنگ یا کمرنگ نوشتن بیش از حد
- پاک کردن و دوباره نوشتن مداوم
- جا ماندن از املا
- فاصله نا مرتب حروف و کلمات با یکدیگر
- درد گرفتن دست و انگشتان و خسته شدن کودک هنگام املا نویسی
عدم ابتلا به مشکلات سیستم عصبی و داشتن بهره هوشی طبیعی، دو شرط دیگر برای تشخیص مشکل کودک به عنوان اختلال املا هستند. برای بررسی میزان هوش فرزندتان میتوانید به مقاله معرفی تست هوش کودکان مراجعه کنید. فراموش نکنید که برای تشخیص اختلال املا در کودکان کلاس اولی، با دیدن چند مورد از این نشانههای برای تشخیص قطعی باید سریعتر به روانشناس مراجعه کنید تا کودک زمان زیادی را از دست ندهد. گاهی مشکلات املا در دسته اختلالات قرار میگیرد و گاهی صرفا به دلایل دیگر به صورت موقت ایجاد شده و تشخیص دقیق این موضوع بر عهده درمانگران است.
پیشنهاد مطالعه: انواع املا کلاس اول و ابتدایی برای بهبود اختلالات دیکتهنویسی
اولین نفری باشید که از اخبار و اطلاعیههای مرتبط با پایه تحصیلیتان باخبر میشود!
دلایل مشکل املای دانش آموزان
اولین قدم برای کمک به رفع مشکلات دانشآموزان در دیکته نویسی شناخت عواملی است که باعث ناتوانی کودک در نوشتن میشوند. انواع مشکل املا نویسی در کودکان عمدتا به یک یا چند مورد از دلایل زیر مرتبط است:
- ضعف در ادراک صدا
- مشکل در ادراک دیداری (کودک نمیتواند تفاوت حروف مشابه مثل ب و پ را تشخیص دهد)
- ضعف در شنوایی
- مشکلات عضلانی
- ناهماهنگی چشم و عضلات دست
- ناتوانی در حافظه دیداری (مثلا در مورد کودکانی که نمیتوانند کلمات با «غ» و «ق» را حفظ کنند)
- مشکل در توجه و دقت
- اشکار در توالی دیداری (مثلا آرد را آدر مینویسد)
- مشکل در تمیز دیداری (نمیتواند با نگاه کردن ج و چ را تشخیص دهد)
- تفاوت فرهنگی و زبان مادری غیر فارسی
- مشکل در روش آموزش
- استرس و اضطراب بالا ناشی از مشکلات خانوادگی و محیطی
۱۱ روش برای بهبود مهارت املای دانشآموزان ابتدایی
روشهای برای بهبود مهارت املای دانشآموزان ابتدایی عبارتاند از:
- آموزش کلمات با قواعد املایی مشترک دانشآموزان (آموزش کلمات بر اساس الگوهای مشابه باعث میشوند، دانشآموزان بهجای حفظ کردن، منطق نوشتن را یاد میگیرند و کلمات جدید را نیز درست بنویسند.)
- توجه به تفاوتهای فردی دانشآموزان (هر دانشآموز سطح متفاوتی از توانایی دارد؛ شناسایی این تفاوتها به معلم کمک میکند آموزش مؤثرتری ارائه دهد و از تکرار خطاها جلوگیری کند.)
- استفاده از علایق دانشآموزان (کلماتی که با دنیای ذهنی و علاقهی کودک مرتبط باشند، انگیزهی یادگیری را افزایش میدهند و ماندگاری یادگیری را بیشتر میکنند.)
- یادگیری از طریق متنهای جذاب (بهکارگیری شعر، داستان و متنهای ریتمدار باعث میشود املا در بستر معنا آموزش داده شود.)
- رویکرد تجربهی زبانی برای دانشآموزان (در این روش، دانشآموزان با بیان و نوشتن تجربیات شخصی خود، ارتباط عمیقتری با کلمات برقرار میکنند و املا را طبیعیتر میآموزند)
- استفاده از نمونههای واقعی برای دانشآموزان (نمایش غلطهای املایی واقعی در محیط اطراف، اهمیت درستنویسی را برای دانشآموزان ملموس و قابل فهم میکند.)
- تمرین اصلاح متن برای دانشآموزان (بهجای دیکتهی سنتی، دانشآموزان با اصلاح متنهای دارای غلط، دقت و توان تحلیل املایی خود را تقویت میکنند.)
- نوشتن خلاق (نوشتن آزاد و خلاق، فرصتی برای تمرین املا در موقعیت واقعی نوشتن فراهم میکند و اعتمادبهنفس دانشآموزان را افزایش میدهد.)
- بازیهای زبانی و حرکتی (فعالیتهای حرکتی و بازیمحور، تمرکز دانشآموزان را بالا برده و یادگیری املا را لذتبخشتر میکنند.)
- تلفیق املا با بازی و رقابت آموزشی (رقابتهای سالم و بازیهای آموزشی باعث مشارکت فعال دانشآموزان و یادگیری پایدارتر میشود.)
مشکلات املایی و راهکارهای تقویت املا در ابتدایی
مشکلات املایی را میتوان از طریق چند روش تقویت کرد که در ادامه آنها را توضیح میدهیم.
راههای تقویت و درمان نارسانویسی
نارسانویسی را میتوان به روشهای زیر تقویت کرد:
- تمرین رواننویسی در اختیار دانشآموز قرار دهید تا خطوطی را به دلخواه رسم کند.
- یک وایتبرد کوچک در اختیار کودک قرار دهید تا به دلخواه نقاشی یا خطهایی رسم کند.
- گچ نرم و مناسب در اختیار کودک قرار دهید تا خطوط و نقاشی رسم کند یا با گچ حروف گوناگون را بنویسد و تلفظ کند.
- به وضعیت نشستن دانشآموز هنگام انجام تکالیف نوشتاری توجه کنید و در صورت نیاز آنرا اصلاح کنید.
- نحوهی صحیح گرفتن مداد را به کودک آموزش دهید (مداد باید بین انگشت شست و اشاره قرار گیرد و از قسمت بالایی مداد برای کلاساولیها استفاده شود).
- اگر انگشتان و عضلات کوچک و بزرگ دست ضعیف هستند، از مدادهای باریکتر از مداد معمولی استفاده کنید.
راههای تقویت و درمان ضعف حافظهی دیداری
برای تقویت و ضعف حافظهی دیداری ابتدا دو تصویر انتخاب کرده و بهصورت جداگانه به دانشآموز نشان میدهیم، سپس تصاویر را مخفی کرده و از او میخواهیم نام آنها را بگوید.
تمرین قبل را تکرار میکنیم، اما این بار بهجای دو تصویر، سه تصویر نشان میدهیم. در صورت موفقیت، تعداد تصاویر افزایش مییابد تا حافظهی دیداری کودک به سطح طبیعی یا بالاتر برسد.
سپس یک تصویر نسبتاً مرکب به دانشآموز نشان میدهیم و از او میخواهیم کل تصویر و اجزای آن را به خاطر بسپارد. سپس تصویر را مخفی کرده و دربارهی جزئیات آن سؤال میکنیم. در دفعات اول معمولاً فقط بخشی از جزئیات به یاد آورده میشود. با تکرار این تمرین، کیفیت نگاه کودک به تصویر تغییر کرده و این تغییر، فرآیند درمان محسوب میشود. این روش باعث افزایش چشمگیر حافظهی دیداری و اعتمادبهنفس دانشآموز میشود.
راههای تقویت و درمان ضعف حافظهی توالی دیداری
برای تقویت و درمان ضعف حافظهی توالی میتوانید از راهکارهای زیر کمک بگیرید:
- سه یا چهار نفر به دانشآموز معرفی کنید و از او بخواهید آنها را به ترتیب نشان دهد.
- چند حرکت بدنی انجام دهید و از دانشآموز بخواهید همان حرکات را به همان ترتیب تکرار کند.
- یک کارت مقوایی که شامل ۳ یا ۴ حرف است را به دانشآموز نشان دهید، سپس کارت را مخفی کنید و از او بخواهید حروف را به ترتیب از راست به چپ نام ببرد (مثال: ک – ی – ط – س).
- یک کارت مقوایی شامل ۳ کلمه را به دانشآموز نشان دهید، سپس کارت را مخفی کنید و از دانشآموز بخواهید آنها را به ترتیب بازگو کند (مثال: شقایق – گل – لاله – بهار).
راههای تقویت و درمان ضعف در تمیز دیداری
برای تقویت و درمان ضعف در تمیز دیداری میتوانید از راهکارهای زیر کمک بگیرید:
- با الگو گرفتن از تصاویر آزمون فراستیگ، تصاویری رسم کرده و از کودک بخواهید شکلی را که با بقیه متفاوت است پیدا کرده و رنگ بزند.
- کارتهایی به ابعاد دلخواه درست کنید سپس دو ستون روی آنها رسم کنید، یک حرف در ستون راست و چند حرف در ستون چپ بنویسید و از دانشآموز بخواهید حرف مشابه را پیدا کند.
راههای تقویت و درمان ضعف حساسیت شنیداری و حافظهی شنیداری
برای تقویت و درمان ضعف حساسیت شنیداری و حافظهی شنیداری میتوانید تمرینهایی مثل ساخت ابزارهای سادهی صداساز، تشخیص صداهای محیطی، تقلید صداها، ضبط صداهای مختلف (حیوانات، اشیا، طبیعت)، تشخیص گوینده با چشم بسته، تکرار کلمات به ترتیب شنیدهشده و ترکیب صداها برای ساخت کلمه را انجام دهید. این فعالیتها موجب تقویت دقت شنیداری، حافظه و هماهنگی حسی–حرکتی میشوند.
راههای تقویت و درمان وارونهنویسی
برای تقویت و درمان وارونهنویسی میتوانید آموزش جهتیابی (راست و چپ، بالا و پایین، جلو و عقب) با تمرینهای عملی، حرکتی و چشمبسته انجام دهید.
۳ راهکار اصلی تقویت املا در ابتدایی
تقویت املا در دانشآموزان ابتدایی بر سه پایهی اصلی استوار است که مکمل یکدیگر هستند:
- یادیارها
- راهبردهای چندحسی
- تقویت ادراک و حافظه
یادیارها
یادیارها ابزارهایی کمکی برای بهخاطرسپاری درست املای کلمات هستند، بهویژه کلماتی که از قاعدهی مشخصی پیروی نمیکنند. این ابزارها میتوانند به شکل تصویر، داستان کوتاه، نشانهی ذهنی، شعر یا جملهی معنادار باشند و به دانشآموز کمک کنند شکل نوشتاری کلمه را بهتر در ذهن نگه دارد. استفاده از یادیارها فشار حفظکردن را کاهش میدهد و یادگیری املا را برای دانشآموزان ابتدایی سادهتر و ماندگارتر میکند.
راهبرد چندحسی
در این راهبرد، حواس دیداری، شنیداری، لامسه و حرکتی بهصورت همزمان درگیر میشوند. استفاده از ردگیری انگشتی، نوشتن در ماسه یا خاک رس، تلفظ همزمان و بازنویسی کلمات، تاثیر چشمگیری در کاهش مشکلات املایی دارد.
مراحل پنجگانهی راهبرد چندحسی
اجرای منظم مراحل پنجگانهی راهبرد چندحسی که در ادامه آمدهاست باعث تثبیت یادگیری و کاهش خطاهای پایدار املایی میشود.
- فهم معنا و تلفظ صحیح کلمه
- تصور ذهنی کلمه
- بازخوانی و هجی کردن
- نوشتن کلمه با اتکا به حافظه
- تمرین و مهارتیابی
بهترین بازیها برای تقویت املای دانش آموزان
همانطور که در بخش قبل دیدیم بیشترین مشکلات کودکان در املا مربوط به اختلالات شنیداری و دیداری است. هرچند درمان هر نوع اختلال یادگیری نیازمند روشهای درمانی تخصصی مانند کاردرمانی و گفتاردرمانی است که برای انجام آنها باید به متخصصان مراجعه کنید. اما برای تقویت مهارتهای دیداری و شنیداری میتوانید در طی فعالیتهای روزانه یا حتی حین بازی با کودکان از تمرینهای خاصی استفاده کنید و به مرور شاهد پیشرفت کودک در املا نویسی باشید. در ادامه ۴ بازی ساده و موثر برای تقویت حافظه دیداری و شنیداری، قدرت عضلانی، ارتباط بین مغز، چشم و عضلات و تقویت دایره واژگان کودک پیشنهاد کردهایم که در نهایت باعث بهبود اختلالات دیکته دانشآموزان میشوند. در این روشها بازی و سرگرمی با تمرین کلمات و دیکته نویسی ترکیب شدهاند بنابراین در عین جذاب بودن برای کودک، کاملا هدفمند هستند. توصیه میکنیم مطلب بازیهایی برای تقویت خلاقیت در کودکان راهم مطالعه کنید.
بازی نصف دیگرم کجاست
- یک جمله اتخاب کنید.
- هر کلمه از جمله را روی یک کارت بنویسید.
- از کودک بخواهید کارتها را طوری کنار هم بچیند که یک جمله ساخته شود.
این بازی را میتوانید فردی یا گروهی انجام دهید که هدف از آن درک ساختار و اجزای جمله و کاهش خطای جا انداختن است.
بازی مکعب حروف
با استفاده از مقوای محکم، مکعب بسازید و روی هر ضلع آن یک حرف بنویسید. از کودک بخواهید با کنار هم قرار دادن حروف، یک کلمه بسازد. از کلمات ساده و با تعداد حروف کم شروع کنید. اگر کودک دایره واژگان کمی دارد میتوانید حروف یک کلمه را نامرتب بچینید، کلمه را بلند و واضح بگویید و از او بخواهید مکعبها را طوری بچیند که کلمه ساخته شود.
مسابقه حروف چین
روی تعدادی کارت تمام حروف الفبا را بنویسید (از هر حرف دو کارت). روی یک تابلو یا مقوای بزرگ یک کلمه بنویسید. از کودک بخواهید که که کارتهای حروف کلمه را به ترتیب کنار هم بگذارد.
بازی های تقویت عضلانی
بازی با اسلایم، گل مجسمهسازی، خمیر بازی، موم، استفاده از توپهای مخصوص تقویت مچ کودکان و بازی با راکت پینگ پونگ از روشهایی هستند که به تقویت انگشتان، مچ و بازوی دست کودک کمک میکنند. همچنین برای تمرین انجام حرکات ظریف و هماهنگی بهتر بین مغز، چشم و عضلات میتوانید از تمریناتی مثل نشانهگیری و پرتاپ توپ داخل سبد، پرتاب حلقه روی تیرکهای عمودی، تمرین دوختن، رد کردن نخ از مهره، باز و بسته کردن بند کفش، باز و بسته کردن دکمههای لباس، مچاله کردن کاغذهای رنگی و بریدن اشکال مختلف با قیچی استفاده کنید.
روشهای بررسی املا و تعیین اشکالات املایی
بررسی املا دانشآموئزان معمولا به دو روش زیر انجام میشود، که در ادامه هرکدام را توضیح میدهیم.
- شیوهی فردی
- شیوهی جمعی
شیوهی فردی
در این روش، معلم برای هر دانشآموز جدولی تهیه کرده و پس از هر دیکته، اشکالات املایی را ثبت میکند. این جدول به مرور وضعیت پیشرفت دانشآموز و میزان موفقیت روشهای آموزشی را نشان میدهد.
شیوهی جمعی
در این روش، جدول بررسی اشکالات برای کل کلاس تهیه میشود و فراوانی هر نوع خطا ثبت میگردد. این شیوه دید جامعی از وضعیت املایی کلاس به معلم میدهد.
نکات مهم در درمان مشکل املا نویسی
- تشخیص اختلال املا نویسی و شروع درمان به موقع آن اهمیت فراوانی در موفقیت درمان دارد.
- ایجاد و تقویت اعتماد به نفش کلید اصلی در رفع اکثر مشکلات املایی کودکان است بنابراین سرزنش، تحقیر، مقایسه و پرخاش را کنار بگذارید.
- برای بهبود وضعیت فرزندتان به اندازه کافی صبر به خرج دهید.
- تعداد جلسات رفع اختلال املا حداقل ۱۶ جلسه است.
- بهتر است تا حد امکان وسایل بازیهای تقویتی را در خانه و با کمک فرزندتان بسازید.
- هدف از تمرین املا لزوما گرفتن نمره عالی نیست، اگر تعداد غلطها زیاد است، دور کلمات صحیح خط بکشید و کودک را به خاطر آنها تشویق کنید.
- زمان تمرینات دیکته نباید زیاد طولانی باشد، ۱۰ تا ۱۵ دقیقه برای هر بار تمرین کافی است.
- بازی و تمرینات را از ساده به پیچیده طراحی و با کودک تمرین کنید. تا کودک در تمرینات ساده تبحر کافی پیدا نکرده آن را سختتر نکنید.
- دانشآموز نباید در زمان دیکته نویسی خسته، گرسنه یا مضطرب باشد بنابراین زمان مناسبی را برای تمرین انتخاب کنید.
- هر عاملی که باعث حواسپرتی کودک میشود مانند تلویزیون، تلفن صحبت کردن، صدای بیش از حد در محیط را حذف کنید.
- تمریناتی که برای بهبود مشکل املا نویسی استفاده میکنید، نباید به استعداد و مهارت مرتبط باشند بلکه باید تکرار پذیر باشند به صورتی که با تمرین و تکرار توانمندی دانشآموز را افزایش دهند.
سخن پایانی
در هر کلاس درسی چند دانشآموز هستند که یا علاقهای به املا ندارند و یا دچار مشکلات املا نویسی هستند. مشکل املا نویسی گاهی اتفاقی است و به مرور برطرف میشود. اما اگر ناتوانی کودک در نوشتن املا طولانیمدت باشد و با نشانههای دیگری مانند اختلال در خواندن همراه شود، اختلال دیکته محتمل است. هرچند جای نگرانی وجود ندارد و این مشکل را میتوان را بررسی دلایل آن، بهبود داد اما هرچه سریعتر برای کمک به دانشآموز اقدام کنید، نتیجه بهتری خواهید گرفت و از افت تحصیلی و بیعلاقه شدن دانشآموز نسبت به درس پیشگری خواهید کرد. تقویت املا در ابتدايي به دلایل ایجاد آن بستگی دارد و مجموعهای از روشهای درمانی حس شنوایی، تقویت قدرت حرکت عضلات، کاردرمانی برای کمک به هماهنگی چشم و دست، کمک به رفع استرس کودک، اصلاح روش املا گفتن، تمرین بیشتر با دانشآموز، تشخیص و درمان سایر مشکلات ریشهای مانند اختلال عدم تمرکز پرداخت.
سوالات متداول
- چگونه میتوان اختلالات املا را تشخیص داد؟
کودکان مبتلا به اختلال دیکته از نظر جسمی و هوشی مانند همسالان خود هستند اما دچار اشتباهات مکرر و مدام (حداقل ۶ ماه) در املا هستند. جابجا نوشتن حروف یک کلمه، جا انداختن بعضی از کلمات در جمله، اندازه نامتناسب کلمات، پر رنگ یا کمرنگ نوشتن، کجنویسی، تشخیص نادرست کلمات یا حروف مشابه از جمله نشانههای رایج مشکل املا نویسی کودکان هستند. - علت مشکل املا در کودکان دبستانی چیست؟
دلایلی متعددی از جمله ضعف حافظه دیداری، ضعف شنوایی، ضعف ادرای دیداری یا ادراک شنوایی، ناهماهنگی عصب و عضلات، ناهماهنگی چشم و عضلات و ضعیف بودن عضلات دست از جمله دلایل اختلال دیکته در دوران ابتدایی هستند. - روش های درمان اختلالات دیکته نویسی چه هستند؟
با توجه به اینکه علل اصلی اختلال املا به مشکلات ادراکی، دیداری، شنوایی و عضلانی مربوط است، باید از طریق بازیهای تمرینی، این مهارتها را در کودک تقویت کرد. کاردرمانی، رواندرمانی و گفتار درمانی نیز راهکارهای تخصصیتر برای بهبود مشکل املا نویسی کودکان هستند. - مشکلات املایی و راهکارهای تقویت املا در ابتدایی چیست؟
مشکلات املانویسی شامل وارونه نویسی، نارسانویسی، ضعف حافظهی دیداری و ضعف در تمیز دیداری میباشد که در مقاله روشهای بسیاری برای این مشکلات املایی و راهکارهای تقویت املا در ابتدایی آوردهایم.
