بسیاری از واژهها به تنهایی معنا دارند اما وقتی در کنار هم قرار میگیرند مفهوم دقیقتری میسازند. مضاف و مضاف الیه یکی از همین ساختارهای مهم است که در جملهسازی نقش پررنگی دارد و در درس فارسی پایه پنجم و ششم بارها با آن روبهرو میشوید. اگر بدانید مضاف الیه در فارسی چیست و ترکیب چه نقشی دارد، تشخیص جملهها و نگارش آنها سادهتر شده و اشتباهات نگارشی کمتر دیده میشود.
از این رو در این درس از مجموعه مدارس سلام با تعریف روشن و مثالهای قابل فهم به سراغ مضاف و مضاف الیه میرویم تا یادگیری برای شما راحت و کاربردی باشد. با مطالعه مثالها و توضیحاتی که ارائه خواهیم کرد، میتوانید سؤالات امتحان پایه چهارم و پنجم را هم پاسخ دهید. پس ادامه مطلب را بخوانید تا این مبحث را قدم به قدم و بدون پیچیدگی یاد بگیرید.
مضاف و مضاف الیه چیست؟
مضاف و مضاف الیه شامل ترکیب دو اسم است که این دو اسم با یکدیگر رابطه و وابستگی به کمک کسره یا «ی» دارند. این ترکیب به طور معمول دارای ساختاری است که اسم اول با کسره به اسم دوم مرتبط میشود:
مضاف + ــِـ + مضاف الیه = نقش اضافی (ترکیب مضاف الیهی)
اسم اول که مضاف نامیده میشود، مالک یا وابسته به اسم دوم است و بدون حضور اسم دوم کامل نمیشود، در حالی که اسم دوم، مضاف الیه، نقش توضیحی، تکمیلی یا مالکیتی دارد و معنا را تکمیل میکند. به عبارتی دیگر، در ترکیب اضافی، اسم دوم اطلاعات اضافی در خصوص اسم اول به ما میدهد.
مثالهایی از زندگی روزمره، مانند «لباس دانشآموز» یا «خانه عمه»، نشان میدهد که چگونه مضاف و مضاف الیه در مکالمه و نوشتار روزانه حضور دارند.
مضاف چیست؟
مضاف، اسم اول در ترکیب مضاف و مضاف الیه است که وابسته به اسم دوم است و بدون آن نمیتواند معنا را کامل منتقل کند، اما در عین حال، مقصود اصلی همان مضاف است و مضاف الیه توضیحات تکمیلی آن را میدهد.
این اسم معمولاً مالکیت، وابستگی یا ارتباط مشخصی با اسم بعدی دارد و نشاندهنده چیزی است که به مضاف الیه تعلق دارد.
برای مثال، در ترکیب دریای خزر، دریا مضاف است و در این ترکیب وابستگی دریا به خزر را میبینیم.
نکته مهم: گاهی به جای «ـِـ»، یای اضافه یا همان «ی» به کلمه اولی اضافه میشود، کلمهای که «ی» یا کسره میگیرد، مضاف است.
مضاف الیه چیست؟
مضاف الیه، اسم دوم در ترکیب مضاف و مضاف الیه است که مضاف را مشخص کرده و معنا را کامل میکند. این اسم معمولاً با حرف اضافه «ـِ» به مضاف وصل میشود و نقش تعیینکننده دارد. بدون مضاف الیه، مضاف نمیتواند معنای دقیق جمله را منتقل کند.
در همان مثال دریای خزر، خزر با حرف اضافه کسره به دریا متصل شده و معنا و منظور گوینده را کامل میرساند.
نکته مهم: مضاف الیه در لغت به معنای «اضافه شده» است.
شبه مضاف الیه چیست؟
شبه مضاف الیه ساختاری است که شبیه مضاف و مضاف الیه عمل میکند اما کامل شرایط آن را ندارد. در این ترکیبها معمولاً واژهها با هم وابستگی معنایی دارند ولی از نظر نگارشی یا معنایی تفاوتهایی با ترکیب واقعی مضاف و مضاف الیه دارند و شناخت آنها به فهم بهتر متن کمک میکند.
همانطور که گفتیم، مضاف و مضاف الیه با کسره به هم مرتبط میشوند. اما ساختار شبه مضاف الیه به طور معمول با حروف اضافه متصل شده و شکل میگیرد. برای مثال، «آمدن به مدرسه»، «رفتن به هتل» و «پریدن از بلندی»، در این ترکیبها ساختاری مشابه میبینیم، اما با حروف اضافه تکمیل شدهاند و دارای انواع مصدر است.
اولین نفری باشید که از اخبار و اطلاعیههای مرتبط با پایه تحصیلیتان باخبر میشود!
۱۰ کلمه با مضاف و مضاف الیه
- کتاب دانشآموز (مضاف = کتاب، مضاف الیه = دانشآموز)
- کویر لوت (مضاف = کویر، مضاف الیه =کویر)
- کیف مدرسه (مضاف = کیف، مضاف الیه = مدرسه)
- دوچرخه پسر (مضاف = دوچرخه، مضاف الیه = پسر)
- ماژیک معلم من (مضاف = ماژیک، مضاف الیه = معلم من)
- بازی کودکان (مضاف = بازی، مضاف الیه = کودکان)
- لباس من (مضاف = لباس، مضاف الیه = من)
- عکس خانواده (مضاف = عکس، مضاف الیه = خانواده)
- گل باغچه (مضاف = گل، مضاف الیه = باغچه)
- صندلی اتاق (مضاف = صندلی، مضاف الیه = اتاق)
انواع مضاف و مضاف الیه
مضاف و مضاف الیه دارای انواع مختلفی هستند که هر یک دارای ساختار یا نوع کلمات و اسامی مختلفی میشود. در این قسمت به بررسی کامل این انواع پرداختهایم. البته نگران نباشید، به طور معمول این انواع و اغلب آنها در سؤالات مضاف و مضاف الیه کلاس چهارم و پنجم مطرح نمیشوند.
| نوع اضافه | توضیح کوتاه | مثال |
| توضیحی | مضاف را دقیقتر میکند. | پارک شمالی |
| تخصیصی | مضاف مخصوص همان مضاف الیه است. | دفتر ریاضی |
| بیانی | جنس یا ماده مضاف را نشان میدهد. | شلوار لینن |
| فرزندی | نسبت خانوادگی مضاف به مضاف الیه است. | نوه محمد |
| ملکی | مالکیت یا تعلق مضاف را نشان میدهد. | خانه نازنین |
| استعاری | مضاف معنای واقعی ندارد و تشبیهی است. | قلب یخی |
| تشبیهی | شباهت یا همانندی میان مضاف و مضاف الیه را نشان میدهد. | قد سرو |
| اقترانی | مضاف و مضاف الیه همراه یا مرتبط هستند. | دست حمایت |
| مقلوب | ترتیب مضاف و مضاف الیه برعکس یا بدون کسره است. | گلخانه |
| اسمی | هر دو کلمه اسم هستند. | کیف دانشآموز |
| فعلی | مضاف حالت یا فعل را به مضاف الیه نسبت میدهد. | دویدن سریع |
| گسسته | مضاف الیه از مضاف فاصله دارد ولی به آن بازمیگردد. | یگانه بلوزش نارنجی است. «بلوز یگانه» |
اضافه توضیحی
در اضافه توضیحی، مضاف الیه مضاف را دقیقتر میکند و مشخصهای به آن اضافه میکند تا فهم آن راحتتر شود. این نوع اضافه کمک میکند بفهمیم درباره چه چیزی صحبت میکنیم.
مثالها: پارک شمالی (مضاف = پارک، مضاف الیه = شمالی)، نقاشی ایرانی
اضافه تخصیصی
اضافه تخصیصی زمانی است که مضاف مخصوص همان مضاف الیه باشد و برای چیز دیگری استفاده نشود. یعنی مضاف فقط با همان مضاف الیه معنا پیدا میکند.
مثالها: دفتر ریاضی، میز نقاشی، زمین فوتبال
اضافه بیانی (اضافه جنس)
در این نوع اضافه، مضاف الیه جنس یا مادهای که مضاف از آن ساخته شده یا مربوط به آن است را نشان میدهد. این نوع اضافه به ما میگوید مضاف از چه چیزی است یا چه ماهیتی دارد.
مثالها: شلوار نخی، کیف بافتنی، لیوان فلزی، پیراهن ابریشمی، کتاب مقوایی، ظرف سفالی
اضافه فرزندی
اضافه فرزندی نسبت خانوادگی را نشان میدهد. مضاف در اینجا فرزند مضاف الیه است و با آن نسبت خانوادگی دارد.
مثالها: نوه محمد، پسر سارا، دختر احمد
اضافه ملکی
اضافه ملکی مالکیت یا تعلق مضاف را به مضاف الیه نشان داده و در این نوع اضافه، مضاف الیه صاحب یا مالک مضاف است.
مثالها: کتاب مهلا، خانه مینا، ماشین علی
اضافه استعاری
در اضافه استعاری، مضاف معنای اصلی خودش را ندارد و به شکل تشبیهی یا ادبی به کار رفته است. این نوع ترکیب اضافی بیشتر در متنهای ادبی و شاعرانه دیده میشود.
مثالها: قلب یخی، دست زمانه
اضافه تشبیهی
در اضافه تشبیهی، بین مضاف و مضاف الیه شباهت یا همانندی برقرار است. این اضافه کمک میکند بتوانیم ویژگیها یا کیفیتها را با یک چیز دیگر مقایسه کنیم.
مثالها: چشم زمرد، قد سرو
اضافه اقترانی
اضافه اقترانی نشان میدهد که مضاف و مضاف الیه با هم همراه هستند یا همزمان اتفاق میافتند. معنای این اضافه، همراهی یا پیوستگی است.
مثالها: اشک خوشحالی، دست حمایت، لبخند امید
اضافه مقلوب
در اضافه مقلوب، گاهی ترتیب مضاف و مضاف الیه برعکس میشود یا مضاف بدون کسره بعد از مضاف الیه میآید. این نوع اضافه در ساخت اسمهای مرکب و واژههای ترکیبی استفاده میشود و به آن اسم مرکب هم میگویند.
مثالها: باغموزه، گلخانه
اضافه اسمی
در اضافه اسمی، هر دو کلمه اسم هستند و با هم ترکیب میشوند تا معنی جدیدی بسازند. این مورد از انواع مضاف و مضاف الیه معمولاً برای مشخص کردن اشیا یا مکانها استفاده میشود.
مثالها: کیف دانشآموز، خانه معلم، کتاب مدرسه
اضافه فعلی
اضافه فعلی زمانی است که مضاف یک فعل یا حالت را به مضاف الیه نسبت میدهد و بیشتر در توصیف اعمال یا فعالیتها دیده میشود.
مثالها: نحوه پریدن، زمان خندیدن
اضافه گسسته
اضافه گسسته وقتی اتفاق میافتد که مضاف الیه از مضاف فاصله میگیرد، اما هنوز معنای جمله به آن بازمیگردد. این نوع اضافه بیشتر در متنهای ادبی و شعر دیده میشود.
مثالها: یگانه بلوزش نارنجی است. «بلوز یگانه نارنجی است.»
نکات مهم در خصوص مضاف و مضاف الیه
- مضاف واژهای است که هسته بوده و قبل از مضاف الیه میآید.
مثال: «ساعتِ مدرسه»: ساعت = مضاف - مضاف الیه واژهای است که بعد از مضاف میآید.
مثال: «ساعتِ مدرسه»: مدرسه = مضاف الیه - نشانه اصلی اضافه، کسره است که بین دو واژه شنیده میشود.
مثال: «دفترِ کلاس» - اگر مضاف به «ا» یا «و» ختم شود، برای راحتی تلفظ میان دو واژه «ی» میآید.
مثال: «صدایِ دانشآموز»
مثال: «رویِ صندلی» - اگر مضاف به «ه» غیرملفوظ ختم شود، هنگام اضافه شدن به صورت «ۀ» یا «هی» نوشته میشود.
مثال: «کوچۀ باغ»
مثال: «کوچهی باغ» - مضاف الیه میتواند اسم یا ضمیر باشد.
مثال اسم: «دوستِ امیر»
مثال ضمیر جدا: «دوستِ او» - اگر ضمیر کوتاه به اسم بچسبد، کسره حذف میشود.
مثال: «دوستم»
مثال: «مدادش» - گاهی یک اسم چند مضاف الیه دارد و هر واژه به واژه بعدی وابسته است.
مثال: «پنجرۀ اتاقِ مدیر» - ممکن است اسم هم صفت داشته باشد هم مضاف الیه و معمولاً صفت نزدیکتر به اسم میآید.
مثال: «کیف قرمزِ سینا»
قرمز = صفت
سینا = مضاف الیه - در بعضی جملهها، مضاف الیه از مضاف جدا میشود اما از نظر معنا وابسته میماند.
مثال: «لیلا کتابش را آورد»
یعنی «کتابِ لیلا»
نحوه تشخیص مضاف و مضاف الیه
نحوه تشخیص مضاف و مضاف الیه از صفت و موصوف یا پیدا کردن آن در جمله کار دشواری نیست. چند روش ساده برای آن وجود دارد که در اینجا برای شما شرح دادهایم تا بتوانید با هر یک که ترجیح میدهید، به آسانی ترکیبات وصفی و اضافی را تشخیص دهید:
- تشخیص با افزودن «تر» و «ترین»:
یکی از سادهترین راهها برای تشخیص صفت و موصوف این است که ببینیم آیا میتوان به کلمه دوم «تر» یا «ترین» اضافه کرد یا نه. اگر بتوانیم این کار را انجام بدهیم، آن ترکیب وصفی است چون فقط صفتها «تر» و «ترین» میگیرند. اگر اضافه کردن این دو واژه معنی نداشت، ترکیب اضافی است.
مثلاً در عبارت «گل زیبا» میتوان گفت «گل زیباتر» یا «زیباترین گل»، پس «زیبا» صفت است و «گل» موصوف محسوب میشود.
اما در ترکیب «کتاب علی» اگر بخواهیم بگوییم «علیتر» یا «علیترین»، جمله کاملاً بیمعنی میشود، پس این ترکیب مضاف و مضاف الیه است. - تشخیص با استفاده از «یای نسبت»:
در ترکیبهای وصفی، معمولاً میتوان از «یای نسبت» استفاده کرد و یک صفت جدید ساخت، اما در ترکیبهای اضافی این کار معنی درستی نمیدهد. این روش برای دانشآموزان خیلی کاربردی است چون سریع نتیجه میدهد.
مثلاً در ترکیب «درخت بلند» میتوان گفت «درختی بلند»، پس این ترکیب وصفی است.
اما در مقابل، در «کیف تو» اگر بگوییم «کیفی تو» جمله بیمعنی میشود، پس این ترکیب اضافی است و «کیف» مضاف و «تو» مضاف الیه است. - تشخیص با افزودن فعل «است»
روش سوم این است که بین دو کلمه، فعل «است» قرار بدهیم و جمله بسازیم. اگر جمله درست و معنیدار شد، ترکیب وصفی است، اما اگر جمله بیمعنی شد، ترکیب اضافی محسوب میشود.
برای نمونه «پرنده قشنگ» را میتوان به صورت «پرنده قشنگ است» نوشت، پس «قشنگ» صفت و «پرنده» موصوف است.
در مقابل، در ترکیب «کفش هانیه» اگر بگوییم «کفش هانیه است»، جمله معنی درستی ندارد، پس این ترکیب اضافی است و «کفش» مضاف و «هانیه» مضاف الیه است.
در نتیجه کافیست این موارد را به طور خلاصه به خاطر بسپارید:
- اگر کلمه دوم «تر» و «ترین» گرفت، ترکیب وصفی است.
- اگر با «یای نسبت» معنی درست داشت، ترکیب وصفی است.
- اگر با افزودن «است» جمله درست شد، باز هم ترکیب وصفی است.
در غیر این صورت، با یک ترکیب مضاف و مضاف الیه روبهرو هستیم.
پیشنهاد مطالعه: جمله چیست؟
تفاوت صفت و مضاف الیه
تفاوت صفت و مضاف الیه در کاربرد و نقش جملهای آنهاست: صفت ویژگی، حالت یا کیفیت اسم را نشان میدهد و معمولاً قابل مقایسه یا توصیف است، مثل «گل خوشبو» یا «کتاب سنگین».
مضاف الیه مالکیت، تعلق یا وابستگی را مشخص میکند و بیشتر معنای «برای کیست» یا «به چه چیزی مربوط است» میدهد، مثل «کتابِ علی» یا «خانهی خانواده». در نتیجه صفت بیشتر برای توصیف است و مضاف الیه برای تعیین وابستگی یا مالکیت.
نمونه سوال مضاف و مضاف الیه کلاس پنجم
سؤال ۱:
در جملههای زیر، ترکیب اضافی را پیدا کن و مضاف و مضاف الیه را مشخص کن.
الف) کتاب علی روی میز است.
ب) صدای باران دلنشین است.
ج) کیف مدرسه گم شد.
د) رنگ آسمان آبی است.
پاسخ:
کتاب علی (مضاف: کتاب، مضاف الیه: علی)
صدای باران (مضاف: صدا، مضاف الیه: باران)
کیف مدرسه (مضاف: کیف، مضاف الیه: مدرسه)
رنگ آسمان (مضاف: رنگ، مضاف الیه: آسمان)
سؤال ۲:
مشخص کن کدام عبارت «ترکیب اضافی» و کدام «ترکیب وصفی» است.
الف) گل سرخ
ب) خانه پدربزرگ
ج) لباس نو
د) دفتر معلم
پاسخ:
گل سرخ: وصفی
خانه پدربزرگ: اضافی
لباس نو: وصفی
دفتر معلم: اضافی
سؤال ۳:
در جای خالی یک مضاف الیه مناسب بنویس تا ترکیب اضافی ساخته شود.
الف) کیفِ ………. روی زمین افتاد.
ب) صدایِ ………. بلند شد.
ج) کتابِ ………. را خواندم.
پاسخ:
کیفِ علی
صدایِ باد
کتابِ سارا
سؤال ۴:
با کلمههای زیر یک ترکیب اضافی بساز.
الف) درخت
ب) دفتر
ج) توپ
پاسخ:
درخت باغ
دفتر یگانه
توپ مدرسه
سؤال ۵:
در جمله زیر، تمام ترکیبهای اضافی را پیدا کن و زیر آنها خط بکش.
«خانه دوستم کنار پارک شهر قرار دارد.»
پاسخ:
خانه دوستم
پارک شهر
سخن پایانی
در این مطلب یاد گرفتیم که مضاف و مضاف الیه چه هستند و چندین مثال برای مضاف و مضاف الیه را بررسی کردیم. همچنین فهمیدیم چگونه در جمله کنار هم قرار میگیرند و اینکه مضاف هسته اصلی معناست و مضاف الیه آن را مشخصتر میکند، تفاوت این ساختار با صفت و موصوف هم این بود که صفت ویژگی میدهد اما مضاف الیه مالکیت یا نسبت را نشان میدهد. شما میتوانید بر اساس نکاتی که در این مطلب بررسی کردیم، به آسانی هر مضاف و مضاف الیه در جمله و ترکیبات مختلف را تشخیص دهید.
سؤالات متداول
- مضاف الیه چیست با مثال؟
مضاف الیه کلمهای است که بعد از مضاف میآید و مالکیت یا نسبت را نشان میدهد مانند «کتابِ علی» که «علی» مضاف الیه است. - مضاف چیست با مثال؟
مضاف کلمهای است که قبل از مضاف الیه میآید و هسته اصلی ترکیب را میسازد مانند «خانهِ دوستم» که «خانه» مضاف است. - تفاوت مضاف و مضاف الیه با صفت و موصوف چیست؟
در ترکیب اضافی رابطه مالکیت یا وابستگی وجود دارد مانند «دفتر معلم» اما در ترکیب وصفی صفت ویژگی موصوف را بیان میکند مانند «دفتر تمیز». - چطور ترکیب وصفی و اضافی را تشخیص بدهیم؟
اگر بتوانیم به کلمه دوم تر و ترین اضافه کنیم یا با افزودن است جمله درست بسازیم ترکیب وصفی است؛ مانند «هوای سرد» که میشود «هوای سردتر» اما اگر این کار ممکن نباشد ترکیب اضافی است مانند «کتاب رضا». - چند مثال مضاف و مضاف الیه فارسی ششم نام ببرید.
در عبارت «کفش مریم»، «کفش» مضاف است چون هسته معناست و «مریم» مضاف الیه است چون وابستگی و تعلق را نشان میدهد. در عبارت «حیاط ویلا»، «حیاط» مضاف و «ویلا» مضاف الیه است زیرا مشخص میکند حیاط مربوط به کجاست.
