آشنایی با بی مهرگان | تعریف ساده، دسته بندی + تحقیق

پشت گردن خود را لمس کنید، استخوان‌ها و قسمت‌های سفتی که حس می‌کنید، مهرگان ستون فقرات‌تان هستند. هر جانداری در طبیعت که دارای این مهرگان نباشد، در گروه بی مهرگان قرار می‌گیرد. حتی اگر به یک باغچه و گیاهان آن نگاه کنید، اکثر حشرات و موجوداتی که در آن می‌بینید، از بی مهرگان هستند.

حال اگر فکر می‌کنید جانوران بدون استخوان کم‌اهمیت هستند، این مقاله قرار است نظرتان را عوض کند. بی مهرگان گروهی شگفت‌انگیز از جانوران هستند که از موجودات بسیار ریز تا جانورانی غول‌پیکر را شامل می‌شوند.

با خواندن این مطلب از مجموعه مدارس سلام متوجه می‌شوید بی مهرگان چه هستند، چگونه زندگی می‌کنند و چرا بدون آن‌ها طبیعت نمی‌تواند به تعادل برسد.

تعریف بی مهرگان

بی مهرگان به جانورانی گفته می‌شود که ستون فقرات یا مهره ندارند. جانورانی که ستون فقرات دارند، مهره‌دار نامیده می‌شوند، اما بیشتر جانوران زمین در گروه بی مهرگان قرار می‌گیرند. در واقع، بخش بزرگی از دنیای جانوران را بی مهرگان تشکیل می‌دهند و آن‌ها تقریباً در همه جای زمین زندگی می‌کنند.

بی مهرگان از نظر اندازه و شکل بدن بسیار متفاوت هستند. بعضی از آن‌ها آن قدر کوچک هستند که فقط با میکروسکوپ دیده می‌شوند، اما بعضی دیگر مانند ماهی مرکب بزرگ، اندازه‌ای بسیار بزرگ دارند و به‌راحتی با چشم دیده می‌شوند. این تنوع زیاد باعث شده بی مهرگان به یکی از شگفت‌انگیزترین گروه‌های جانوری تبدیل شوند.

بسیاری از بی مهرگان بدن نرم دارند، مثل کرم‌ها و عروس‌های دریایی. بعضی دیگر پوسته‌ای سخت در بیرون بدن خود دارند که به آن اسکلت خارجی گفته می‌شود، مانند حشرات و خرچنگ‌ها. برخی بی مهرگان هم پوستی زبر یا خار‌دار دارند که از بدنشان محافظت می‌کند، مثل ستاره‌های دریایی. به همین دلیل، بی مهرگان را می‌توان بر اساس ویژگی‌های بدنشان به گروه‌های مختلفی تقسیم کرد.

پیشنهاد مطالعه: فسیل چیست؟

ویژگی های بی مهرگان

مهمترین ویژگی بی مهرگان این است که ستون فقرات ندارند و همین موضوع آن‌ها را از مهره‌داران جدا می‌کند. با این حال، نبود ستون فقرات به معنی ساده یا ضعیف بودن آن‌ها نیست.

بیشتر بی مهرگان برای زنده ماندن از گیاهان یا جانوران دیگر تغذیه می‌کنند و انرژی خود را به این روش به دست می‌آورند. بدن بسیاری از آن‌ها از چند بخش ساخته شده و اغلب دستگاه گوارش دارند که غذا وارد آن می‌شود و مواد زائد از آن خارج می‌گردد.

1. مهمترین ویژگی بی مهرگان این است که ستون فقرات ندارند و همین موضوع آن‌ها را از مهره‌داران جدا می‌کند.
2. بی مهرگان بزرگترین گروه جانداران کره زمین هستند و 97 درصد از جانداران را شامل می‌شوند.

از نظر شکل بدن، بی مهرگان تنوع زیادی دارند. بعضی از آن‌ها بدن متقارن دارند، مثل ستاره‌های دریایی که تقارن شعاعی دارند، اما برخی دیگر مانند حلزون‌ها بدن نامتقارن دارند. این تفاوت‌ها باعث شده بی مهرگان بتوانند در محیط‌های بسیار گوناگون زندگی کنند و با شرایط مختلف سازگار شوند. از لحاظ نحوه زندگی، بدن و ویژگی‌های رفتاری، نکات مهمی در خصوص بی مهرگان وجود دارد که در ادامه هر یک را جداگانه توضیح خواهیم داد.

حفره عمومی بی مهرگان

در بدن بسیاری از بی مهرگان، فضایی به نام حفره عمومی بدن وجود دارد. این حفره محلی است که اندام‌های داخلی در آن قرار می‌گیرند و به حرکت آن‌ها کمک می‌کند. البته همه بی مهرگان این حفره را ندارند. برای مثال، برخی کرم‌ها حفره مشخصی در بدن خود ندارند و اندام‌هایشان به‌صورت فشرده کنار هم قرار گرفته است. در بی مهرگانی که حفره بدن دارند، این فضا باعث می‌شود حرکت، رشد و حتی تنفس آسان‌تر انجام شود.

سیستم تنفسی بی مهرگان

بی مهرگان روش‌های متفاوتی برای تنفس دارند:

1. بعضی از آن‌ها، مانند حشرات، از سیستم نایی استفاده می‌کنند. در این روش، هوا از سوراخ‌های کوچکی در دو طرف بدن وارد می‌شود و از راه لوله‌های باریک به همه بخش‌های بدن می‌رسد.
2. برخی بی مهرگان آبزی مانند کرم‌ها یا حشرات آبزی، از سطح بدن یا ساختارهایی شبیه آبشش برای تنفس استفاده می‌کنند.

سیستم عصبی بی مهرگان

سیستم عصبی بی مهرگان ساده‌تر از مهره‌داران است، اما کار خود را به خوبی انجام می‌دهد.

1. بسیاری از آن‌ها دارای سلول‌های عصبی هستند که می‌توانند گرما، درد یا لمس را احساس کنند. این سلول‌ها به جانور کمک می‌کنند به محیط اطراف واکنش نشان دهد.
2. در بعضی بی مهرگان مانند کرم‌ها و حشرات، رشته‌های عصبی در طول بدن کشیده شده‌اند و پیام‌ها را منتقل می‌کنند.

سیستم عضلانی بی مهرگان

بی مهرگان برای حرکت از ماهیچه‌ها استفاده می‌کنند. این ماهیچه‌ها با انقباض و انبساط باعث حرکت بدن یا اندام‌ها می‌شوند. برای مثال، کرم خاکی با جمع و باز کردن ماهیچه‌های خود در خاک حرکت می‌کند.

در بی مهرگانی که اسکلت خارجی دارند، مانند حشرات، ماهیچه‌ها به بخش داخلی این اسکلت وصل شده‌اند و باعث حرکت پاها و بال‌ها می‌شوند. نوع سیستم عضلانی هر بی مهره به شکل بدن و نوع زندگی آن بستگی دارد.

تولید مثل بی مهرگان

بیشتر بی مهرگان از راه تولید مثل جنسی زاد و ولد می‌کنند. در این روش، سلول نر و ماده با هم ترکیب می‌شوند و جانور جدید به وجود می‌آید. این توانایی باعث می‌شود بی مهرگان بتوانند سریع‌تر تعداد خود را افزایش دهند. به همین دلیل، بسیاری از آن‌ها جمعیت زیادی دارند و در طبیعت بسیار موفق هستند.

زندگی اجتماعی بی مهرگان

برخی بی مهرگان زندگی اجتماعی دارند و گروهی زندگی می‌کنند. زنبورها، مورچه‌ها و موریانه‌ها نمونه‌های خوبی از این جانوران هستند و هر یک از اعضای گروه وظیفه مشخصی دارند و با همکاری هم زندگی می‌کنند.

حتی بی مهرگانی که گروهی زندگی نمی‌کنند، می‌توانند رفتار جانوران دیگر را تشخیص دهند و از آن یاد بگیرند. این رفتارها نشان می‌دهد که بی مهرگان، با وجود سادگی ظاهری، توانایی‌های جالبی دارند.

پیشنهاد مطالعه: لایه‌های زمین چیست؟

اهمیت بی مهرگان در طبیعت

بی مهرگان نقش بسیار مهمی در حفظ تعادل طبیعت دارند و بدون آن‌ها زندگی بسیاری از جانوران دیگر با مشکل روبه‌رو می‌شود. برخی از دلایلی که اهمیت و نقش حیاتی آن‌ها در دنیا را نشان می‌دهد، به این ترتیب است:

1. بسیاری از جانوران مهره‌دار برای زنده ماندن به بی مهرگان به عنوان منبع غذایی نیاز دارند، به همین دلیل بی مهرگان بخش مهمی از زنجیره غذایی هستند.
2. برخی بی مهرگان مانند زنبورها در گرده‌افشانی گیاهان نقش دارند و باعث رشد گیاهان و تولید میوه می‌شوند.
3. بدون این جانوران، بسیاری از گیاهان نمی‌توانند به خوبی رشد کنند و منابع غذایی انسان و حیوانات کاهش پیدا می‌کند.
4. حشراتی که از بقایای گیاهان و جانوران مرده تغذیه می‌کنند، به تمیز شدن محیط و بازگشت مواد غذایی به خاک کمک می‌کنند.

در مجموع بی مهرگان از قدیمی‌ترین جانوران زمین هستند و بعضی از آن‌ها صدها میلیون سال است که روی زمین زندگی می‌کنند. این جانوران با تولیدمثل زیاد و سازگاری بالا توانسته‌اند در شرایط مختلف زنده بمانند. به همین دلیل، حفظ بی مهرگان برای سلامت طبیعت و ادامه زندگی سایر موجودات زنده اهمیت زیادی دارد.

طبقه بندی جانوران بی مهره | انواع بی مهرگان چیست؟

از نظر کلی، بی مهرگان را می‌توان بر اساس ویژگی‌هایی مانند داشتن یا نداشتن پوسته، نوع بدن، محل زندگی و نحوه حرکت، به گروه‌های مختلف تقسیم کرد. آن‌ها حتی در زیستگاه‌ها و محیط‌های گوناگونی زندگی می‌کنند؛ از باغچه خانه تا دریا و اقیانوس‌های بزرگ یا حتی به‌صورت انگل در بدن موجودات دیگر. بر اساس انواع بی مهره، برخی از آن‌ها گیاه می‌خورند و برخی دیگر حتی گوشت‌خوار هستند. در مجموع این تقسیم‌بندی کمک می‌کند شباهت‌ها و تفاوت‌های آن‌ها را بهتر بشناسیم.

دانشمندان برای شناخت بهتر بی مهرگان، آن‌ها را در گروه‌هایی به نام «شاخه» دسته‌بندی می‌کنند. هر شاخه ویژگی‌های مشخصی دارد و جانورانی با ساختار بدنی نزدیک به هم را شامل می‌شود. در ادامه با مهمترین و رایج‌ترین گروه‌های بی مهرگان آشنا می‌شویم.

نرم‌تنان

نرم‌تنان بدن نرم دارند و بسیاری از آن‌ها دارای صدف هستند که از بدنشان محافظت می‌کند. حلزون‌ها، صدف‌ها، اختاپوس و ماهی مرکب در این گروه قرار می‌گیرند. بعضی از نرم‌تنان مانند حلزون حرکت آرامی دارند، اما برخی دیگر مانند اختاپوس‌ها بسیار سریع و باهوش هستند.

نکته جالب درباره نرم‌تنان این است که همه آن‌ها صدف ندارند. اختاپوس و ماهی مرکب صدف بیرونی ندارند، اما بدن آن‌ها بسیار انعطاف‌پذیر است و می‌توانند به‌راحتی در محیط پنهان شوند.

بندپایان

بندپایان بزرگترین گروه بی مهرگان هستند و حدود ۸۵ درصد از گونه‌های شناخته‌شده بی مهرگان را شامل می‌شوند. بدن این جانوران قطعه‌قطعه است و پاهای مفصلی دارند. همچنین یک اسکلت خارجی سخت دارند که از بدنشان محافظت می‌کند.

حشرات، عنکبوتیان، سخت‌پوستان و هزارپایان همگی جزو بندپایان به شمار می‌آیند. برای رشد، بندپایان مجبورند اسکلت خارجی خود را بیندازند و پوسته جدیدی بسازند.

حشرات

حشرات شش پا، دو شاخک و سه بخش بدنی دارند: سر، سینه و شکم. بسیاری از آن‌ها بال دارند و می‌توانند پرواز کنند. پروانه‌ها، زنبورها، مورچه‌ها و سوسک‌ها از حشرات شناخته‌شده هستند. حشرات نقش مهمی در طبیعت دارند. برخی گرده‌افشانی می‌کنند، بعضی تجزیه‌کننده مواد هستند و گروهی دیگر غذای جانوران بزرگتر را تأمین می‌کنند.

عنکبوتیان

عنکبوتیان هشت پا دارند و شاخک ندارند. عنکبوت‌ها و عقرب‌ها در این گروه قرار می‌گیرند. بیشتر آن‌ها شکارچی هستند و با سم یا تار شکار خود را به دام می‌اندازند. برخلاف تصور عمومی، بیشتر عنکبوتیان برای انسان خطرناک نیستند و حتی با خوردن حشرات مزاحم، به تعادل طبیعت کمک می‌کنند.

سخت‌پوستان

سخت‌پوستان معمولاً در آب زندگی می‌کنند و بدن آن‌ها پوششی سخت دارد. خرچنگ، میگو و لابستر از این گروه هستند. بیشتر سخت‌پوستان چند جفت پا و شاخک دارند.
برخی سخت‌پوستان مانند خرخاکی توانسته‌اند خود را با زندگی در خشکی سازگار کنند، اما همچنان به رطوبت نیاز دارند.

هزارپایان

هزارپایان بدن‌های دراز و بندبند دارند. صدپایان در هر بند یک جفت پا دارند و سریع حرکت می‌کنند، اما هزارپایان در هر بند دو جفت پا دارند و آرام‌تر هستند. این جانوران بیشتر در خاک‌های مرطوب زندگی می‌کنند و نقش مهمی در تجزیه مواد آلی دارند.

خارپوستان

خارپوستان فقط در دریا زندگی می‌کنند و بدن آن‌ها معمولاً تقارن شعاعی دارد. ستاره دریایی، جوجه تیغی دریایی و خیار دریایی از این گروه هستند. ویژگی خاص خارپوستان توانایی بازسازی اندام‌های از دست رفته است. برای مثال، برخی ستاره‌های دریایی می‌توانند بازوی قطع‌شده خود را دوباره بسازند.

کرم‌ها

کرم‌ها بدن نرم و کشیده دارند و برخی از آن‌ها بدن بندبند دارند. کرم خاکی یکی از معروف‌ترین کرم‌هاست که برای خاک و کشاورزی بسیار مفید است. کرم‌ها در خاک، آب یا بدن جانوران دیگر زندگی می‌کنند. برخی آزادزی هستند و برخی به شکل انگل زندگی می‌کنند.

کیسه‌تنان

کیسه‌تنان بدن نرم دارند و اغلب دارای شاخک‌های گزنده هستند. عروس دریایی، مرجان و هیدرا در این گروه قرار می‌گیرند. این جانوران دهانی دارند که هم برای خوردن غذا و هم برای دفع مواد زائد استفاده می‌شود و بیشتر در محیط‌های آبی دیده می‌شوند.

اسفنج‌ها

اسفنج‌ها ساده‌ترین بی مهرگان هستند. آن‌ها بافت واقعی و دستگاه عصبی ندارند و بیشتر عمر خود را در یک مکان ثابت می‌مانند. آن‌ها با عبور دادن آب از بدن خود، ذرات غذایی را جدا می‌کنند و به این روش تغذیه می‌شوند.

بی مهرگان دریایی

بخش بزرگی از بی مهرگان در دریاها زندگی می‌کنند. مرجان‌ها پایه اصلی صخره‌های مرجانی هستند و بسیاری از جانوران دریایی به آن‌ها وابسته هستند. صدف‌ها، ستاره‌های دریایی و ماهی‌های مرکب نیز از بی مهرگان مهم دریایی به شمار می‌آیند. بدون بی مهرگان دریایی، زنجیره غذایی اقیانوس‌ها دچار اختلال می‌شود و بسیاری از جانداران قادر به ادامه زندگی نخواهند بود.

جدول بی مهرگان

بزرگ ترین گروه بی مهرگان چیست؟

بندپایان بزرگترین گروه بی مهرگان هستند و بیشترین تنوع گونه‌ای را دارند. دلیل موفقیت آن‌ها سازگاری بالا، تولیدمثل زیاد و توانایی زندگی در محیط‌های مختلف است. تقریباً در هر محیطی، از جنگل و بیابان تا دریا، می‌توان نمونه‌ای از بندپایان را پیدا کرد.

نقاشی بی مهره ها کلاس چهارم

در این قسمت برای نقاشی بی مهره ها کلاس چهارم راهنمای رسم جانوران بی مهره را با تصویر آورده‌ایم تا بتوانید به عنوان فعالیت کلاسی یا یادگیری بهتر انجام دهید:

کرم خاکی:

• بدن کشیده و نرم دارد.
• بدن از حلقه‌های پشت سر هم تشکیل شده است.
• پا و شاخک ندارد.
• سطح بدن مرطوب و براق است.
• حرکت آن با جمع و باز شدن بدن انجام می‌شود.
• گاهی سبز، گاهی کرمی و خاکی رنگ است.

مورچه:

• بدن به سه بخش سر، سینه و شکم تقسیم می‌شود.
• شش پا دارد.
• دو شاخک روی سر دیده می‌شود.
• بدن نسبتاً سخت است.
• اندازه آن از کرم خاکی بسیار کوچکتر است.
• گاهی قرمز، گاهی هم قهوه‌ای و مشکی است.

کفشدوزک:

• بدن بیضی‌شکل و سفت دارد.
• شش پا دارد.
• بال‌ها سخت و رنگی هستند.
• روی بال‌ها معمولاً لکه‌های سیاه دیده می‌شود.
• چشم‌ها در دو طرف سر قرار دارند.

تحقیق در مورد بی مهره ها کلاس چهارم

بی مهره‌ها جانورانی هستند که ستون مهره ندارند و بخش بزرگی از موجودات زنده روی زمین را تشکیل می‌دهند. این جانوران شکل‌ها، اندازه‌ها و روش‌های زندگی بسیار متفاوتی دارند و در محیط‌های گوناگونی مثل خاک، آب، هوا و روی گیاهان زندگی می‌کنند.

کرم خاکی، مورچه، عنکبوت، کفشدوزک و شته از نمونه‌های آشنای بی مهره‌ها هستند که هرکدام ویژگی‌های خاص خود را دارند. بعضی از آن‌ها بدن نرم دارند و برخی دیگر دارای پوشش سخت هستند، بعضی پا دارند و بعضی بدون پا حرکت می‌کنند.

بی مهره‌ها نقش مهمی در طبیعت دارند و زندگی انسان و دیگر جانداران به آن‌ها وابسته است. برای مثال، کرم خاکی با حرکت در خاک باعث هوادهی و حاصل‌خیز شدن زمین می‌شود، مورچه‌ها به پاکسازی محیط کمک می‌کنند و حشرات گرده‌افشان در رشد گیاهان نقش دارند. با مقایسه‌ی جانورانی مانند کرم خاکی و مورچه می‌توان تفاوت‌هایی مثل داشتن پا، شکل بدن و نوع حرکت را مشاهده کرد.

شناخت بی مهره‌ها به دانش‌آموزان کمک می‌کند تا تنوع جانداران و اهمیت آن‌ها در طبیعت را بهتر درک کنند.

جمع‌بندی

بی مهرگان به جانورانی گفته می‌شود که ستون مهره ندارند و بخش بسیار بزرگی از جانداران کره زمین را تشکیل می‌دهند. در این مطلب با انواع بی مهرگان، ویژگی‌های بدنی آن‌ها، شیوه زندگی، نقششان در طبیعت و گروه‌هایی مانند بندپایان، نرم‌تنان، کرم‌ها، کیسه‌تنان، خارپوستان و اسفنج‌ها آشنا شدیم.

بررسی نمونه‌هایی مانند کرم خاکی، مورچه، عنکبوت و ستاره دریایی نشان می‌دهد که بی مهرگان با وجود نداشتن مهره، ساختارهای متنوع و توانایی‌های مهمی دارند و در تعادل طبیعت، کشاورزی و زنجیره غذایی نقش اساسی ایفا می‌کنند. شناخت این بی مهرگان کلاس چهارم به درک بهتر تنوع زیستی و ارتباط میان موجودات زنده کمک می‌کند.

سؤالات متداول

1. گروه بی مهرگان را نام ببرید.
   بی مهرگان شامل گروه‌هایی مانند بندپایان، نرم‌تنان، کرم‌ها، خارپوستان، کیسه‌تنان و اسفنج‌ها هستند که هر کدام ویژگی‌های بدنی متفاوتی دارند.
2. بی مهرگان به چند دسته تقسیم می شوند کلاس چهارم؟
   در علوم کلاس چهارم، بی مهرگان به چند گروه اصلی مانند نرم‌تنان، بندپایان، خارپوستان، کرم‌ها، کیسه‌تنان و اسفنج‌ها تقسیم می‌شوند.
3. آیا مار بی مهره است؟
   خیر، مار بی مهره نیست چون ستون مهره دارد و در گروه مهره‌داران قرار می‌گیرد.
4. آیا ماهی بی مهره است؟
   خیر، ماهی نیز جزو بی مهرگان نیست زیرا اسکلت داخلی و ستون مهره دارد و از مهره‌داران محسوب می‌شود.